Na het overlijden van zijn laatste mannelijke leider leek het Juma-volk in het Amazonewoud gedoemd tot uitsterven. Maar de inheemse stam overleeft: een dochter van de stamoudste brak met de patriarchale traditie en nam het leiderschap op zich.
Het overlijden van stamoudste Aruká Juma, vader van drie dochters, was in het voorjaar van 2021 wereldnieuws, van The New York Times tot de Volkskrant. Zijn einde leek tevens het einde van zijn zieltogende volk in te luiden; de Juma-lijn werd altijd van vader op zoon doorgegeven.
Over de auteur
Joost de Vries is correspondent Latijns-Amerika voor de Volkskrant. Hij woont in Mexico-Stad. De Vries werkte eerder op de economische en politieke redactie.
Aruká Juma overleed aan covid-19 in een tijd waarin de toenmalige extreem-rechtse Braziliaanse president Jair Bolsonaro zich verzette tegen coronamaatregelen. Aruká’s dood leek daarmee tevens een wrange echo van de massale sterfte die Europese kolonisten met hun exotische ziekten veroorzaakten op het Amerikaanse continent.
De oude Aruká – vermoedelijk bereikte hij een leeftijd van diep in de tachtig – had zelf meegemaakt hoe zijn volk werd uitgemoord door indringers en op de vlucht moest slaan voor illegale houtkap. Sinds de jaren negentig overleefden hij en zijn dochters als de laatsten der Juma. Zijn dochters trouwden met mannen van het Uru-Eu-Wau-Wau-volk. Aruká stierf in een ziekenhuis ver verwijderd van zijn dorp.
Zijn tragische einde blijkt toch niet het laatste hoofdstuk van de Juma: verslaggevers van het Amerikaanse persbureau Associated Press (AP) reisden recentelijk af naar het afgelegen Juma-dorp in het zuiden van deelstaat Amazonas en troffen er een levendige gemeenschap aan van 24 inwoners.
De AP-reportage verhaalt hoe kinderen in de rivier spelen, stamleden vissen met netten en hengels en vrouwen cassave vermalen tot meel. In de nacht zoemt een generator en brandt er licht in de houten huizen op palen. Het volkje is nog steeds slechts een fractie van de duizenden voorouders die vermoedelijk in het Amazonewoud leefden voordat zij in contact kwamen met de buitenwereld. Maar de Juma overleven.
Nood brak een eeuwenoude inheemse wet. Reeds zo’n tien jaar geleden nam Mandeí, de middelste van de drie dochters, het leiderschap over van haar oude vader. Ze moest vanwege die breuk met de patriarchale traditie flinke kritiek verduren van andere inheemse volkeren in de regio, vertelde ze aan AP, maar ze werd gesteund door haar vader en haar zussen Boreá en Maytá.
Sinds Mandeí het leiderschap op zich nam, lieten een neef en twee nichten (kinderen van haar zussen) zich officieel registreren als Juma bij de stichting Funai, het Braziliaanse overheidsinstituut voor inheemse volkeren. ‘Ik brak met de antropologische regels en volg de lijn van mijn moeder’, zei Puré Juma Uru-Eu-Wau-Wau tegen de Amerikaanse journalisten. ‘Als ik me niet identificeer als Juma, wie dan wel?’
Onder de maloca, het traditionele langgerekte dorpshuis met palmbladeren dak, ligt Aruká begraven. Om hem heen gaat het leven verder – al blijft de toekomst van de Juma onzeker. Aan de rand van hun territorium snijdt een zandgele streep door de groene jungle: een autoweg in aanbouw.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden