De EU-top die volgende week donderdag en vrijdag wordt gehouden, werpt al tijden zijn schaduw vooruit. Behoren doemscenario’s tot het gebruikelijke instrumentarium om druk op de ketel te zetten, dit keer is pessimisme het enige waarover de lidstaten het eens zijn. ‘Ik zie het echt somber in’, zegt een ambtenaar met een groot aantal EU-toppen op zijn cv. ‘Het zit vaster dan vast’, stelt een betrokken EU-diplomaat.
De ontwerpconclusies voor de topontmoeting stralen nog hoop uit. Daarin herhalen de leiders niet alleen ‘zo lang als nodig’ Kyiv financieel, humanitair en militair te steunen, ze zetten tevens het licht op groen voor de door Oekraïne zo gewenste onderhandelingen over het toekomstige EU-lidmaatschap. Maar dat concept dateert van afgelopen vrijdag. Deze week boorde de Hongaarse premier Viktor Orbán die hoop de grond in.
In een brief aan EU-president Charles Michel - de tweede binnen een maand - schrijft Orbán dat elke illusie over een voor Kyiv succesvolle EU-top ‘ongegrond’ is. Hij schuift toetredingsgesprekken met Kyiv als ondoordacht terzijde en betitelt het voorstel van de Commissie om het EU-budget met bijna honderd miljard euro te verhogen - waarvan de helft is bestemd voor Oekraïne - als ‘ongefundeerd, onevenwichtig en onrealistisch’. De Hongaarse premier roept Michel op Oekraïne van de agenda van de EU-top te halen ‘omdat het duidelijke gebrek aan consensus onvermijdelijk tot een mislukking leidt’.
Orbán kan dreigen omdat hij - net als alle andere leiders - een veto heeft bij deze onderwerpen. De Hongaarse premier staat bekend om zijn goede banden met de Russische president Vladimir Poetin. Ging Orbán bij Europese sancties tegen Moskou op het laatste moment steeds akkoord, dit keer toont hij geen enkele inschikkelijkheid.
De meeste andere EU-leiders steunen het voorstel van de Europese Commissie om onderhandelingen over toetreding met Kyiv te beginnen. Volgens de Commissie heeft Oekraïne het afgelopen jaar, ondanks de oorlog, hard hervormd om de democratie en rechtspraak te verbeteren en de corruptie aan te pakken. Met nog een paar stapjes te gaan, kunnen de onderhandelingen in maart volgend jaar daadwerkelijk beginnen.
Tegen de tussentijdse verhoging van het EU-budget is het verzet veel breder. En ook hier heeft iedere leider een veto. Vrijwel iedereen verwijt de Commissie veel te makkelijk bij de lidstaten aan te kloppen voor extra geld, juist op het moment dat nationaal bezuinigd moet worden.
Voor de 50 miljard euro extra voor Oekraïne, staan de leiders (minus Orbán en de Slowaakse premier Robert Fico) open. Het gaat om 17 miljard euro aan subsidies, de rest (33 miljard) zijn leningen. Bovendien is het voor vier jaar, wat neerkomt op een maandelijkse subsidie van 350 miljoen euro, verdeeld over 27 landen. Geen overdreven gift voor een Unie die steeds herhaalt dat Oekraïne voor onze vrijheid vecht. Momenteel betaalt de EU 1,5 miljard per maand aan Kyiv.
Over de overige 50 miljard euro (voor het tegengaan van migratie, oplopende rentelasten en extra Commissie-ambtenaren) is zelfs geen begin van overeenstemming. Nederland en Duitsland verwerpen samen met een handvol andere begrotingshavikken elke roep om meer geld van de lidstaten; zij willen snijden in andere EU-uitgaven. De zuidelijke landen beschermen de subsidies voor landbouw en de armere regio’s (tweederde van het EU-budget) terwijl de oostelijke en Baltische lidstaten meer geld willen voor defensie.
Een ‘landingszone’, zoals in Brussel de aanzet tot een compromis wordt genoemd, is vooralsnog niet in zicht. Een crash wel. Het recente bezoek van EU-president Michel aan Orbán heeft - getuigde de gepeperde brief van de Hongaarse leider - geen effect gehad.
Sommige diplomaten hopen dat Orbán met geld kan worden verleid. Volgende week beslist de Commissie om bijna de helft van de bevroren EU-subsidies voor Hongarije te ontdooien. Daarmee komt circa 10 miljard euro vrij omdat Boedapest voldoet aan de eisen van Brussel om de rechterlijke macht onafhankelijker te maken.
De meeste EU-ambtenaren zijn minder optimistisch over het verzachtende effect van deze miljardendouche op Orbán. Ze menen dat Orbán uit is op wraak: hij is de langstzittende premier aan de EU-tafel maar geniet - mede door zijn opstelling - weinig respect. Orbán is ook niet vergeten hoe de Oekraïense president Volodymyr Zelensky hem - tot vermaak van velen - tijdens een EU-top wegzette als een hopeloos geval. ‘Nu heeft hij de troeven in handen’, aldus een diplomaat over de drijfveren van de Hongaarse premier.
Geen geld en geen onderhandelingen voor Oekraïne in december is volgens EU-ambtenaren praktisch niet meteen een ramp. Die onderhandelingen duren sowieso een jaar of tien, een paar maanden later beginnen is overkomelijk. Verder zijn er alternatieven om Kyiv ook zonder Hongaarse instemming financieel nog een tijdje te helpen. Maar qua beeldvorming is een dubbel ‘nee’ tegen Oekraïne desastreus.
Het is een slag in het gezicht van Zelensky als die ondanks alle hervormingen de EU-belofte voor zijn burgers niet kan waarmaken. Nog harder is de dreun als de EU niet met geld over de brug komt op het moment dat de miljarden uit de VS ook stokken. Dan kan de EU haar ambitie als geopolitieke speler bij het grofvuil zetten.
De leiders staan onder grote druk om zo’n blamage te voorkomen. Achter de schermen wijzen de partijen al naar elkaar wie verantwoordelijk is voor een eventuele mislukking: Orbán wijst de Commissie, de Commissie naar Michel, Michel naar de Commissie, en de leiders naar Orbán, Michel én de Commissie.
Over de auteur
Marc Peeperkorn is sinds 2008 de EU-correspondent voor de Volkskrant. Hij woont en werkt in Brussel.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden