‘Vader wilde nog één keer ons huis zien en naar de sauna. Toen we er aankwamen, zagen we dat de kat was doodgeschoten. Dat deden ze bij alle huisdieren, want die mochten niet mee. Later stond een sergeant voor de deur. Hij had rook uit de schoorsteen zien komen en vroeg waarom we er nog waren. Vader beloofde dat we de volgende ochtend zouden vertrekken, maar de sergeant weigerde. Ik weet nog hoe teleurgesteld vader was dat hij niet een laatste keer naar de sauna kon.’
Het was een bitterkoude winterdag in maart 1940 toen de Fin Erkki Kuronen, destijds 11 jaar, zijn dorp Sortavala moest verlaten. Na een korte, hevige oorlog met Rusland werd Finland gedwongen eentiende van zijn grondgebied af te staan. Een groot deel van Fins Karelië moest worden geëvacueerd, ruim 400 duizend Finnen werden elders in het land ondergebracht.
Jeroen Visser is correspondent Scandinavië en Finland voor de Volkskrant. Hij woont in Stockholm. Hiervoor was hij correspondent Zuidoost-Azië. Hij is auteur van het boek Noord-Korea zegt nooit sorry.
Eigenlijk is er geen reden nodig om het verhaal van Karelië te vertellen, het nationale trauma dat tot op de dag van vandaag de relatie tussen Finland en Rusland tekent. Maar nu de relatie tussen de buurlanden zienderogen verslechtert en sinds eind november zelfs de grens is gesloten, dringt het lot van de Kareliërs zich weer op. Zullen zij hun geboortestreek nog kunnen bezoeken?
Kuronen, gekleed in een onberispelijk pak met daaronder stevige schoenen, zit in de gemeenschapsruimte van een moderne flat in Helsinki. Hier woont Marja Lampi (73), voorzitter van de vereniging van oud-inwoners van Sortavala en andere betrokkenen die de herinnering aan de plaats levend proberen te houden, onder meer met groepsreizen en documentaires. Lampi’s vader was een plaatsgenoot van Kuronen. Ondanks zijn 95 jaar maakt Kuronen een fitte indruk. ‘Ik zwem nog drie keer per week. En ik fitness’, zegt hij met een brede glimlach.
De fitte Fin was een jaar oud toen zijn ouders zich vestigden in Sortavala, een gemeente van 23 duizend inwoners gelegen aan het enorme Ladogameer. Zijn vader vervoerde er mensen en goederen met paard en wagen. Russische marskramers kwamen geregeld langs om hun spullen te verkopen.
In 1939 werd Finland de oorlog in gesleurd. Het steeds agressievere Moskou eiste dat Finland een deel van Karelië zou opgeven, om een buffer te creëren voor het dichtbijgelegen Leningrad (nu Sint-Petersburg). Toen de Finnen weigerden, viel het Rode Leger binnen. Tijdens de drieënhalve maand durende Winteroorlog stuitten de Russen op fel verzet. In het wit gehulde Finse elitetroepen op ski’s richtten achter de linies een bloedbad aan. Aan Russische zijde vielen naar schatting 125 duizend doden, vier keer zoveel als bij de Finnen. Met bombardementen probeerden de Sovjets het verzet te breken. Op 2 februari 1940 was Sortavala het doelwit.
Kuronen: ‘Moeder was die dag weg om kleren van frontsoldaten te wassen. Ik hoorde de bommen vallen en ging naar buiten om te kijken. Ik telde 58 bommenwerpers. Ik zag hoe een vuurbom op de houtfabriek werd gegooid. Toen moeder ’s avonds terug was, vertelde ze dat ook de kerk in brand stond. Ik pakte mijn ski’s en ging naar een uitkijkpunt. Vanaf daar zag ik de kerktoren instorten.’
Hoewel Finland de sympathie had van veel landen, bleef militaire steun uit. In maart 1940 zag de Finse regering zich gedwongen een akkoord te sluiten en Karelië op te geven. ‘We namen mee wat we konden dragen. Mijn moeder en mijn broertje brachten de meeste spullen op de fiets naar de grote weg, waar het werd opgehaald. Ik moest te voet onze Singer-naaimachine dragen, 4 kilometer lang.’
Wie elders familie had wonen, trok daarheen. De Kuronens gingen naar Helsinki, waar een oom woonde. ‘Bij het station zag het zwart van de mensen. De trein bestond uit veewagons. Ik was daar erg teleurgesteld over, omdat er geen ramen inzaten en ik dus niets zou kunnen zien onderweg. Het was geweldig om naar de grote stad te gaan. In Helsinki zag ik veel dingen voor het eerst, zoals een doortrek-wc.’
In 1941 sloot Finland een pact met nazi-Duitsland, dat zich tegen de Sovjet-Unie had gekeerd. Dankzij het Duitse offensief wisten de Finnen Karelië voor even terug te veroveren. Een kwart miljoen Finnen keerden terug naar huis. De familie Kuronen bleef in Helsinki. ‘Het huis in Sortavala was niet van ons, we huurden het. Vader en moeder kwamen oorspronkelijk ook niet uit de regio. Bovendien was het leven beter in Helsinki, mijn ouders hadden er allebei werk gevonden.’
Na de Tweede Wereldoorlog hoorde Finland door zijn pact met de Duitsers bij het kamp van de verliezers. Met de Vrede van Parijs, het verdrag van 1947, ging Karelië voorgoed naar de Russen. De Sovjets verhuisden 200 duizend burgers naar het gebied, vooral uit Centraal-Azië en Belarus. Teruggave werd sindsdien nooit formeel besproken. Begin jaren negentig, na de val van Sovjet-Unie, overwogen de Russen even om Fins Karelië te verkopen aan Finland, zo vertelde de Russische oud-staatssecretaris Andrej Fedorov in 2019 aan een Finse krant. Tot een concreet aanbod kwam het niet.
Volgens Kuronen was Karelië de prijs die Finland moest betalen om zelfstandig te blijven. Sommige analisten stellen dat Oekraïne nu ook een deel van zijn grondgebied moet opgeven in ruil voor vrede met Rusland. Het maakt Kuronen kwaad. ‘Waar vinden de Russen toch altijd van die idioten als leiders?’
De Fin ging na de basisschool aan de slag bij een asbestbedrijf. Later klom hij op tot directeur van een handel in oosterse tapijten. Hij trouwde en kreeg drie kinderen. Tijdens de Koude Oorlog was het niet mogelijk Sortavala te bezoeken, omdat de Sovjets er een legerbasis hadden. Na de val van de Sovjet-Unie kon het wel. In 1994 zag Kuronen na 54 jaar de plek van zijn jeugd weer terug, dit keer achter het stuur van een gehuurde bus met 27 familieleden, onder wie zijn broers en zussen. ‘Het was geweldig om Sortavala weer te zien, al was de aanblik troosteloos. De huizen waren vervallen en de begraafplaats was overwoekerd. Russische bewoners hadden grafstenen gebruikt om huizen te stutten. Op de plek waar wij hadden gewoond, stond een nieuw huis.’
Veel Finse Kareliërs hebben nog altijd heimwee naar hun dorp. Kuronen niet, hij voelt zich thuis in Helsinki. Toch is hij al vijftien jaar actief in de Sortavala-vereniging. Waarom? ‘Vanwege de mensen. Ik voel me met hen verwant. Kareliërs zijn vriendelijk, gastvrij en praten graag. Ze zeggen weleens: ‘Het is leuker op een Karelische begrafenis dan op een Finse verjaardag.’’
Kuronen en de andere leden van de Sortavala-vereniging gingen voor de Russische invasie in Oekraïne geregeld de grens over om het dorp te bezoeken. Ze werden er goed ontvangen en hielpen met het onderhoud van de begraafplaats, waar hun voorouders begraven liggen.
Sinds de invasie is alles anders. De relatie tussen de buurlanden is verslechterd en de invloedrijke overkoepelende vereniging van oud-Kareliërs raadt bezoeken aan Rusland af. En al zouden ze willen, dan kan het niet meer, nu de grens dicht is. ‘Dat was een goede beslissing. Er was geen andere optie’, zegt Kuronen daarover. Is hij niet bang dat hij het dorp van zijn jeugd nooit meer zal kunnen zien? Nee, zegt Kuronen beslist. ‘Ook al gaat de grens weer open, ik zet geen voet meer in Rusland.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden