Het Israëlische leger stuurde dit weekeinde dit bericht aan inwoners van Gaza: ‘De krachtige actie tegen Hamas en andere terroristische organisaties is hervat. We informeren u vriendelijk: (...) Bewoners van Jabalia die wonen in de volgende blokken: 1772, 1808, 1811, 961, 963, 760. Voor uw veiligheid roepen we u op uw huizen onmiddellijk te verlaten.’
Het bericht, achterhaald door de Britse krant The Guardian, is het antwoord van Israël op de toenemende druk om zo veel mogelijk burgerlevens te sparen bij het offensief tegen Hamas. Daartoe heeft het een zogeheten grid-kaart opgesteld, waarop Gaza in genummerde blokken is opgedeeld. De kaart en de waarschuwingen zijn bedacht om burgers de gelegenheid te geven gevechtszones te vermijden, zegt het Israëlische leger.
Over de auteur
Michel Maas is buitenlandredacteur van de Volkskrant. Eerder was hij oorlogsverslaggever en correspondent in Oost-Europa en Zuidoost-Azië.
Toen op 24 november het staakt-het-vuren inging dat een volle week zou duren, waren al ongeveer 15 duizend mensen omgekomen. Met dat aantal heeft zelfs Israëls grootste bondgenoot, de Verenigde Staten, moeite. Na hervatting van de strijd, op 1 december, zei Israël er ‘alles aan te zullen doen’ om burgerdoden te voorkomen.
De grid-kaart moet daarbij helpen. Toch vielen er de eerste twee dagen na de hervatting alweer tweehonderd doden. Volgens critici is dat veel te veel, en doet Israël te weinig om te anticiperen op burgerdoden.
Het oorlogsrecht verplicht strijdende partijen inderdaad de levens van burgers zo veel mogelijk te beschermen. Verder is het niet zo eenvoudig. Het strijdgebied in Gaza is ontzettend dichtbevolkt. En behalve om burgers moet Israël zich daar ook bekommeren om de risico’s waaraan het zijn eigen militairen wil blootstellen.
Volgens Marten Zwanenburg, hoogleraar militair recht aan de Universiteit van Amsterdam en de Nederlandse Defensie Academie in Leiden, is het waarschuwen van burgers in lijn met wat het oorlogsrecht voorschrijft. Dat recht schrijft ook het beschermen van burgers voor: ‘Als een deel van de bevolking vertrekt, heft dat niet de plicht op tot bescherming voor degenen die achterblijven. Die mogen dan niet zomaar worden aangevallen.’
The Guardian schrijft dat Israël zichzelf met zijn kaart een manier heeft verschaft waarmee het burgers heen en weer kan schuiven in een klein strijdgebied. Rohan Talbot van de organisatie Medical Aid for Palestinians vergelijkt dit geschuif met mensen met ‘een macaber partijtje Zeeslag waarin doodsbange burgers maar moeten raden welk vakje hun leven zal redden’.
‘Veel draait daarom om de uitvoering’, zegt Zwanenburg. ‘Burgers moeten goed weten wat er van ze wordt verwacht. Krijgen ze genoeg tijd om te vertrekken? Hebben ze wel de kans om die kaart te bekijken? Je leest dat er vaak geen bereik is, of geen stroom.’
Volgens OCHA, de humanitaire tak van de VN, hebben veel Palestijnen inderdaad niet eens toegang tot de kaart. Om die te kunnen zien, heb je internet nodig, een opgeladen telefoon, een stabiele verbinding, en aan die drie dingen ontbreekt het maar al te vaak. Van belang is volgens Zwanenburg ook dat de mensen die uit hun ‘blok’ zijn weggestuurd, daar na de gevechten weer mogen terugkeren. De blokjeskaart mag niet worden gebruikt om delen van Gaza stukje bij beetje te ontruimen. ‘Dat is verboden’, zegt Zwanenburg.
Verder geeft het oorlogsrecht wel ‘enige speelruimte aan commandanten, want het oorlogsrecht houdt rekening met militaire noodzaak’, aldus Zwanenburg. ‘Het is bedoeld om het gedrag van strijdende partijen vorm te geven. Het is zo geformuleerd dat daar wat flexibiliteit in zit.’ Die flexibiliteit gaat zover dat Israël zelfs het recht heeft niet te waarschuwen, als het militair belang en de haast dat vereisen: ‘Als verrassing nodig is, omdat een Hamas-commandant er anders vandoor gaat, bijvoorbeeld.’
De situatie is te ondoorzichtig om heldere uitspraken te kunnen doen, zegt Zwanenburg. ‘Gaza is een heel erg dichtbevolkt gebied. Het is heel lastig te beoordelen of en wat Israël meer zou kunnen doen dan het doet.’
De kaart zelf is dus niet verboden en ‘in lijn met de regelgeving’, maar alleen als Israël goed omgaat met zijn plicht burgerlevens te beschermen, als Israël mensen tijd en gelegenheid geeft zich in veiligheid te brengen, als Israël burgers vertelt waar ze veilig zullen zijn en als Israël de burgers na de strijd de kans geeft terug te keren.
De burgers die zich nu in Gaza bevinden, moeten het voorlopig doen met wat Israël ze biedt.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden