Verkenner Ronald Plasterk zal zich deze week tot het uiterste moeten inspannen om de nu al vastgelopen kabinetsformatie weer in beweging te krijgen. Sinds het vertrouwen tussen Geert Wilders en Pieter Omtzigt vorige week naar een dieptepunt daalde, lijkt een van de vier opties voor het landsbestuur al te zijn afgevallen.
‘Vertrouwen hebben is de eerste stap durven zetten, ook als je de rest van de trap nog niet kunt zien’, luidt een bekend politiek gezegde. Die wijsheid gaat zeker op bij deze kabinetsformatie. Nog voordat partijleiders Wilders (PVV), Yesilgöz (VVD), Omtzigt (NSC) en Van der Plas (BBB) de eerste stap durven te zetten in de kabinetsformatie, zullen ze eerst het vertrouwen moeten hebben dat ze in grote lijnen hetzelfde willen bereiken. Bovendien moeten ze erop vertrouwen dat andere partijleiders ze een beetje heel laten als een van hun eigen ministers onverhoopt iets doms doet.
Dat vertrouwen is er nog nauwelijks tussen de vier partijleiders, die verkenner Ronald Plasterk maandagmiddag één voor één ontvangt en later in de week in kleinere groepjes. De gevolgen daarvan kunnen groot zijn voor het toekomstige landsbestuur. Als het vertrouwen niet groeit, zijn de vier nog overgebleven opties voor een nieuw kabinet allen gedoemd te mislukken:
Hoewel de achterbannen van PVV, NSC, VVD en BBB niets liever lijken te willen dan een rechts meerderheidskabinet met deze vier partijen, is de kans dat deze variant het gaat halen afgelopen week alleen maar kleiner geworden. Het is een publiek geheim dat met name het vertrouwen tussen verkiezingswinnaars Wilders en Omtzigt tot een dieptepunt is gedaald.
Hoewel Omtzigt tijdens de verkiezingscampagne zei dat hij een samenwerking met Wilders niet voor zich zag vanwege dienst ongrondwettelijke standpunten, leek de NSC-leider direct na de verkiezingsuitslag toch te vinden dat hij tenminste met hem moest praten.
Toch is de welwillendheid bij NSC stevig op de proef gesteld, onder meer door de gemengde signalen die Wilders uitzond over Omtzigt. Enerzijds waren er de zalvende woorden: ‘We zijn allemaal redelijke mensen, laten we gewoon aan tafel gaan Pieter!’ Anderzijds verweet Wilders Omtzigt ‘politieke spelletjes’ en maakte hij een vertrouwelijk gesprek tussen hen twee openbaar. De wenkbrauwen gingen ook omhoog bij NSC toen Wilders een bericht op X verspreidde waarin Omtzigt een ‘katholieke gluiperd’ werd genoemd.
Als er al een basis was bij Omtzigt om – ondanks zijn woensdag nog herhaalde principiële bezwaren – toch in zee te gaan met Wilders, dan is dat vertrouwen om dit avontuur aan te gaan alleen maar gedaald. Tenzij Plasterk wonderen weet te verrichten, is de kans dat er überhaupt nog chemie ontstaat uiterst klein. De optimistische toon die Wilders maandag weer even aansloeg – ‘Nieuwe week, nieuwe kansen, altijd positief blijven, ik heb er zin in en ik hoop dat het lukt!’ – verandert daar weinig aan.
Het meest plausibele kabinet dat overblijft als Omtzigt afhaakt, is een kabinet met PVV, VVD en BBB. Voor deze variant moet eerst nog wel VVD-leider Yesilgöz van mening veranderen. De advertenties die de liberalen afgelopen weekend nog verspreidden, waarin Yesilgöz nog maar eens benadrukte dat de VVD wel een rechts kabinet wil mogelijk maken, maar alleen als gedoger, moeten dan weer de prullenbak in. Dat zal een hele grote meloen zijn die de VVD moet doorslikken.
Er zijn een paar redenen om aan te nemen dat deze variant toch een serieuze optie is. Zo zal de VVD toch wat moeten met de opiniepeilingen waaruit blijkt dat 75 tot 85 procent van de VVD-stemmers een rechts kabinet met Wilders acceptabel vindt. Mocht Omtzigt zijn poot stijf houden en niet met Wilders in zee willen, dan zal de druk vanuit de achterban op Yesilgöz toenemen om toch zélf met Wilders te gaan praten.
Het alternatief is namelijk helemaal onaantrekkelijk, namelijk dat de VVD in een middenkabinet stapt met GroenLinks-PvdA. Voor een partij die het vorige kabinet heeft laten vallen omdat de migratiekoers van D66 te links zou zin, is het vooruitzicht om met GroenLinks-PvdA zaken te doen erger dan met Wilders regeren. Voor de VVD is het moreel gezien ook niet ondenkbaar om met Wilders in een kabinet te stappen: Yesilgöz heeft de afgelopen week althans geen grote principiële bezwaren tegen hem geuit. Wel zullen de liberalen heel beducht zijn om met twee onervaren bestuurders in een kabinet te gaan, van wie de PVV ook nog eens de grootste is.
De derde optie is vooral wensdenken van Wilders-haters, namelijk een middenkabinet van VVD, NSC, GroenLinks-PvdA, eventueel aangevuld met D66. Maar zonder Wilders dus. De kans dat deze variant het haalt is echter zo goed als nul.
De optie zou niet alleen tot veel weerstand leiden bij de VVD-top en -achterban, maar ook bij links op grote bezwaren stuiten. Hoe gaat Timmermans aan zijn achterban verkopen dat hij in zee gaat met de partij die volgens hem verantwoordelijk is voor ‘dertien jaar afbraakbeleid’?
De kans op electorale zelfmoord is groot voor alle partijen die meedoen aan zo'n middenkabinet. En veel kiezers zullen deze variant opvatten als het negeren van ‘de wil van het volk’. Dat wordt prijsschieten voor Wilders, die als grootste oppositieleider alles uit de kast zal halen om dit kabinet ten val te brengen.
Tot slot is er nog een kabinetsvariant waarop linkse kiezers – na een hoop gepuzzel – uit wanhoop trachten uit te komen. Het komt hierop neer: gooi alle linkse partijen op een hoop en vul dat aan met de christelijke middenpartijen en Omtzigt. Het lijstje is lang: GroenLinks-PvdA, Partij voor de Dieren, SP, Denk, Volt, D66, CU, CDA en NSC.
Je zou dit ook wel het linkse droom-maar-verderkabinet kunnen noemen, want aan dit kabinet gaat Omtzigt nooit deelnemen. Dat is hem veel te links; zeker op het gebied van immigratie sluiten zijn standpunten veel meer aan bij rechtse partijen. Bovendien krijgt zo’n ‘centrumlinks kabinet’ met 75 zetels nooit een Tweede Kamermeerderheid voor welk plan dan ook, want daarvoor zou dan steun nodig zijn van Wilders (PVV), Yesilgöz (VVD), Van der Plas (BBB) of een van de kleine rechtse partijen VVD, JA21 of SGP.
Plasterk hoopt volgende week verslag uit te brengen over de meest plausibele optie, waar partijen wat hem betreft verder over moeten praten. Als alles mislukt, wat zeker niet uitgesloten is, komen er nieuwe verkiezingen.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden