De Nederlandse verkiezingsuitslag heeft landen om ons heen geschokt, omdat Wilders een man van extremistische ideeën is en omdat nu de vrees toeneemt dat Europa een nieuwe golf rechtspopulisme te wachten staat. De uitingen verschillen per land, maar het cumulatieve effect kan groot zijn. Zeker met Europese verkiezingen voor de deur.
Hier worden begrijpelijkerwijs vooral lokale oorzaken gezocht voor Wilders winst. Als je uitzoomt, zie je dat in tal van Europese landen en Amerikaanse staten rechtspopulisten al regeren, of meeregeren of het goed doen in peilingen. Wat gebeurt er als Marine Le Pen de volgende keer de presidentsverkiezingen wél wint? ‘Dan is het afgelopen met de EU’, verzekerde een ervaren diplomaat me deze week.
Over de auteur
Arnout Brouwers is journalist en columnist voor de Volkskrant, met als specialisatie veiligheid, diplomatie en buitenlands beleid. Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Het chagrijn is in de hele westerse democratische wereld breed en diep - ook als het objectief gezien ‘goed’ gaat, ook in landen zonder toeslagenaffaire of ‘Groningen’ en met een constitutioneel hof. De combinatie van structurele relatieve neergang, verschuiving van economische macht naar het oosten, en mondialisering doet zijn werk.
In Nederland valt op hoe kiezers ‘zweven’ tussen partijen die soms diametraal tegenover elkaar staan. Waren zwevende kiezer eerst nog vlinders die hielden van bloemen met een beetje dezelfde geur, nu zijn we vliegen die met morrend gezoem alle kanten opvliegen. Als we ergens stoppen, is dat maar kort. De Karavaan van Ontevredenheid wordt steeds ongeduldiger. Omdat veel problemen waar we mee worstelen helaas niet makkelijk oplosbaar zijn, en de migratiedruk op Europa eerder gaat toe- dan afnemen, is de kans reëel dat het chagrijn en het ongeduld verder toenemen.
En met chagrijn komt gevaarlijke bijziendheid. Begrijpelijk is het wel: vooral Europeanen hebben veel te verliezen in deze wereld. Wat veel landen in de wereld (of het nu de VS zijn of Rusland, of een land in West-Afrika) fundamenteel anders maakt van een land als Nederland (of Denemarken, of Duitsland) is de afwezigheid van een brede verzorgingsstaat. Wij hadden en hebben die wel. Een geleidelijk afkalvende verzorgingsstaat verklaart hoe zelfs in een stinkend rijk land, met een relatief hoog niveau van publieke voorzieningen, sociale pijn of sociaal-economische onzekerheid toch een grote rol kunnen spelen.
Relatieve neergang, een proces waar westerse landen al decennia in zitten, is niet fijn. De effecten van mondialisering zijn dat ook niet voor iedereen. Migratie zorgt in heel Europa voor tweespalt, klimaatbeleid doet dat steeds vaker ook. De Duitse coalitie staat onder druk door de warmtepomp. Niet iedereen voelt zich rijk genoeg voor klimaatbeleid.
De verkiezingsstrijd ging - tot en met het allerlaatste tv-debat - geen seconde over oorlog in Europa, hoe Europeanen zich staande moeten houden tegen agressie, of hoe we Oekraïne en onszelf uit de klauwen van Poetin kunnen houden. Hoe we het vreedzame, stabiele Europa kunnen uitbreiden - en voorkomen dat het verkruimelt of instort.
Na Trump en Brexit weten we: interne crises in democratische landen kunnen grote invloed hebben op het buitenlands beleid en dit beleid zeer onvoorspelbaar maken. Dat ervaart Oekraïne, dat voor zijn overleven zo afhankelijk is van westerse steun, nu ook. Op een cruciaal moment in deze oorlog, knabbelt binnenlands ongenoegen in verschillende landen aan wat sinds Poetins grote invasie een bijna-consensus was: het land zo goed mogelijk ondersteunen.
Die pro-Oekraïense eensgezindheid is trouwens nog altijd indrukwekkend, net zoals de publieke steun voor Oekraïne in de VS en Europese landen. Het besef dat veel op het spel staat, is er ook in Nederland, waar Wilders’ standpunt over het opgeven van steun nog altijd de minderheidspositie is. Uiteindelijk moet, nadat alle andere opties zijn geprobeerd, ons gezond verstand overwinnen.
Toch voelt het na Wilders’ verkiezingszege een beetje alsof in een ‘solide steunpilaar’ van Oekraïne plotseling vergaande betonrot is aangetroffen. De Nederlandse kiezer heeft - omringd door politici en een publieke opinie die het onderwerp negeerden - op een gewone doordeweekse dag, niet eens doelbewust maar min of meer bij toeval, zich zeer lichtzinnig getoond over onze veiligheid en internationale bestaanszekerheid.
Hoe meer we van onze internationale omgeving afhankelijk zijn, voor onze welvaart én veiligheid, hoe minder we het er over hebben. The Unbearable Lightness of Being Dutch.
Source: Volkskrant columns