‘Terwijl we bezoek hadden voor mijn verjaardag, werd ik opgehaald en naar de luchthaven gebracht. Twee dagen daarvoor was de Nederlandse journalist Sander Thoenes vermoord in Oost-Timor. Hij deed daar verslag van het onafhankelijkheidsreferendum. De Oost-Timorezen kozen voor onafhankelijkheid, waarna het Indonesische leger zich moest terugtrekken. Dat ging met veel geweld gepaard.
‘De korpsleiding wilde dat ik Thoenes’ dood ging onderzoeken in de Oost-Timorese stad Dili. Met stoom en kokend water was een diplomatiek paspoort voor me geregeld.
‘Op de Nederlandse ambassade in Jakarta hoorde ik dat kort voor de moord op Thoenes, op dezelfde bergweg, het 745-bataljon van het Indonesische leger een aanslag had gepleegd op de Britse journalist Jon Swain, zijn Amerikaanse fotograaf Chip Hires en hun lokale tolk en chauffeur. Swain en Hires zijn door diplomatiek ingrijpen van de BBC uit de klauwen van dat bataljon gered. Hun chauffeur is ontvlucht nadat hem een oog was uitgestoken. Van de tolk is nooit meer iets vernomen.
Over de auteur
Wil Thijssen is politie- en justitieverslaggever van de Volkskrant. Ze schrijft wekelijks de politieserie Die ene melding. Eerder was ze economieredacteur en reisjournalist.
‘Ik vloog afwisselend naar Dili en naar Darwin – Australië was leidend onder de landen die een VN-vredesmacht voor Oost-Timor formeerden. Daar waren ook de chauffeur met het uitgestoken oog en het lichaam van Sander Thoenes voor de autopsie naartoe gebracht. Ik verhoorde die chauffeur en zag het eerder uitgevoerde lijkschouwrapport van de Indonesische legerarts. Die verklaarde dat Thoenes der met een mes was gestoken, maar een blinde kon zien dat hij was doodgeschoten.
‘Met een Australische VN-militair vloog ik vervolgens naar Oost-Timor. In Dili kreeg ik een piepklein kogelvrij vestje, een bak malariapillen en een militair overlevingsrantsoen. Het Indonesische leger had er veel burgers vermoord en gebouwen in brand gestoken.
‘We sliepen op een legerbasis in een platgebrande barak zonder stroom. In het pikkedonker liepen die sergeant en ik naar een veldbed met een muskietennet. ‘Hey sergeant, spread out’, klonk opeens vanuit het donker – want als er wordt geschoten raken ze er twee voor de prijs van één.
‘Dankzij goede contacten met generaal Cosgrove van het VN-leger kreeg ik toegang tot de plaats delict. Ik deed buurtonderzoek en vond een getuige die had gezien dat Sander Thoenes bij een motortaxichauffeur achterop zat, toen ze trucks van een Indonesisch legerbataljon tegemoet reden. Thoenes’ chauffeur werd angstig en keerde om. Vervolgens werd op hen geschoten, waarbij Thoenes werd geraakt en van de motor viel. Zijn chauffeur rende weg. Soldaten legden Thoenes aan de kant van de weg, waar hij een dag later verminkt werd gevonden.
‘Elementen uit deze getuigenverklaring matchten met dat van de chauffeur wiens oog kort daarvoor was uitgestoken, en met de sectiefoto’s die ik had gezien. Er was maar één geasfalteerde weg, die heb ik nagereden. Gezien de tijdstippen van beide aanslagen kwam steeds meer vast te staan dat het 745-bataljon van het Indonesische leger verantwoordelijk was voor Thoenes’ dood.
‘Toen dat bataljon vervolgens in Dili aankwam, stond CNN er toevallig te filmen. Op hun beelden zag je dat er een motor werd uitgeladen, waarop Thoenes vermoedelijk had gezeten. Ze wilden me de beelden niet geven, maar we spraken wel af dat ze die beelden uitzonden tijdens een interview dat ik hun exclusief gaf. Ze droegen bij aan het bewijs.
‘Wat ik altijd al wel wist, maar me toen heel indringend realiseerde, is dat het veel uitmaakt of je wit bent of zwart, welke nationaliteit je hebt en of je bijvoorbeeld journalist bent of schoenmaker. Dat bataljon was enorm tekeergegaan. Ze hadden geschoten op alles wat bewoog: mensen, honden, vee. Het veld langs die weg lag bezaaid met lijken van Oost-Timorezen met een stokje met tien roepies door hun tong gestoken. Dat betekent: zoveel is jouw leven waard. Naar hen werd niet wekenlang onderzoek gedaan. Er werd geen dna afgenomen, geen recherche gestuurd, niks onderzocht op de plaats delict. Zij kregen niet eens een begrafenis. Over hen werd gezegd: ‘Dig a hole and put them in.’ Heel confronterend voor mij, als Nederlandse professionele politieman die voor Sander Thoenes alles uit de kast moest trekken. En terecht, natuurlijk.
‘In mijn onderzoeksrapport concludeerde ik dat een majoor en een luitenant van het 745-bataljon veranwoordelijk waren voor Thoenes’ dood. Het werd aangeboden aan Kofi Annan, destijds secretaris-generaal voor de VN. De Indonesische autoriteiten onderschreven mijn onderzoek niet, de verantwoordelijken werden niet vervolgd. Een Indonesische procureur-generaal zei tegen me: ‘Nederland heeft hier in het verleden ook nogal wat misdaden gepleegd.’ Tsja.
‘Het belangrijkst van het hele onderzoek is eigenlijk vooral dat ik de familie van Sander Thoenes en de internationale pers heb kunnen vertellen wat daar in Oost-Timor is gebeurd. De journalisten publiceerden het nieuws, en de familie was blij dat ze nu precies wist hoe hij is vermoord. Zolang je vragen hebt, staat dat het verwerkingsproces in de weg. Dus dat is misschien toch een klein beetje gerechtigheid.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden