Nog voordat de formatie echt van start is gegaan, dreigt Wilders’ droomcoalitie hem te ontglippen. VVD en NSC lijken vooral op zoek naar manieren om niet in een kabinet-Wilders te hoeven stappen. Valt dit nog te lijmen?
Een uur lang zat Pieter Omtzigt maandag in de zwaarbeveiligde werkkamer van Geert Wilders. De NSC-leider had vragen en zorgen. Over de omstreden standpunten en uitlatingen van Wilders. Vragen die de PVV-leider naar eigen zeggen toen ‘netjes heeft beantwoord’.
Het mocht niet baten. Omtzigts zorgen over Wilders’ ongrondwettelijke anti-islamstandpunten – die de NSC-leider in de campagne al kenbaar maakte – maar ook de voorgenomen Nexit en het gebrek aan steun voor Oekraïne maken dat hij op dit moment geen mogelijkheden ziet om met de PVV te onderhandelen over een rechts kabinet.
Over de auteurs
Avinash Bhikhie is politiek verslaggever voor de Volkskrant. Hij schrijft sinds 2014 over de nationale politiek. Natalie Righton is politiek verslaggever van de Volkskrant. Zij schrijft sinds 2013 over de Nederlandse politiek. Daarvoor was zij correspondent in Afghanistan. Righton won meerdere journalistieke prijzen.
Volg alles over de Tweede Kamerverkiezingen hier.
Waar Wilders aanvankelijk nog beminnelijk reageerde op de afwijzing (‘Laten we gewoon praten Pieter!’), is de toon inmiddels een stuk minder gezellig. Wilders verwijt Omtzigt ‘politieke spelletjes’, omdat hij ‘allemaal eisen vooraf’ stelt aan de PVV. Eisen die Omtzigt eerder ziet als een verzoek tot duidelijkheid: met welke Wilders heeft Nederland nu te maken?
In de campagne kreeg de PVV-leider het stempel een stuk milder te zijn geworden. Het nagestreefde verbod op de Koran en de moskee ging ‘de ijskast in’, maar dat is Omtzigt te onduidelijk. Hij eist van Wilders dat hij duidelijker afstand neemt van alle ongrondwettelijke standpunten die indruisen tegen de beginselen van de rechtsstaat.
Het is intussen duidelijk dat Wilders worstelt met zijn nieuwe rol. Ditmaal kan hij niet als oppositieleider vanaf de zijlijn schreeuwen, maar krijgt hij het initiatief. Enerzijds wil hij héél graag in een kabinet stappen met VVD, NSC en BBB, en slaat hij een verzoenende toon aan met zijn voornemen om premier te zijn ‘van alle Nederlanders’.
Anderzijds gaat hij in de eerste week van de verkenning naar Kijkduin om inwoners daar ‘een hart onder de riem te steken’ omdat ze boos zijn over de plotselinge komst van ruim honderd asielzoekers. ‘Ik zou het persoonlijk niet doen’, merkte zelfs de niet altijd fijngevoelige BBB-leider Caroline van der Plas op.
Ook Omtzigt hinkt soms op twee benen. Het ene moment zet hij de deur op een kier voor Wilders, het andere moment gooit hij hem dicht.
De onenigheid tussen Wilders en Omtzigt gaat verder dan een principieel meningsverschil over de rechtsstaat. Een simpel gebrek aan chemie speelt ook mee. Elke succesvolle kabinetsformatie vindt z’n oorsprong in een moment waarop twee beoogde coalitiepartners elkaar ineens aardig beginnen te vinden. Er wordt een glas gedronken aan de bar en besloten: volgens mij kunnen wij dit wel met elkaar. Zo ging het met Van Agt en Wiegel in 1977, met Zalm en Herben in 2002, met Rutte en Wilders in 2010, met Rutte en Samsom in 2012 en met Pechtold en Segers in 2017.
Zo’n band, of zelfs maar het begin van een gedeelde visie voor de toekomst van het land en de stijl waarin dat bestuurd moet worden, is er nog absoluut niet tussen Wilders en Omtzigt. En het is maar de vraag of die er überhaupt kan komen. Afgelopen week werd de sfeer er niet beter op, toen Wilders online een bericht deelde waarin Omtzigt door iemand anders een ‘katholieke gluiperd’ werd genoemd.
Wilders en Omtzigt behoren sowieso tot twee totaal verschillende bloedgroepen. Wie de nieuwe gang van de NSC-fractie in de Tweede Kamer op loopt, ziet links de ingelijste Algemene Verklaring tegen Rassendiscriminatie aan de muur hangen. Daarin wordt nadrukkelijk verwezen naar de Grondwet. Een stukje verderop in het Kamergebouw grappen PVV’ers met elkaar dat ze bij wijze van spreken niet eens weten hoe ze ‘constitutioneel hof’ moeten schrijven.
Ja, er is een gedeelde zorg over migratie, en dus zien PVV, VVD, BBB en NSC elkaar op dat thema als logische partners. Maar toch heeft Omtzigt ook hier heel eigen opvattingen over. Het gemak waarmee D66, GroenLinks-PvdA en CDA verkenner Plasterk nu adviseren de voorkeurscoalitie van Wilders met Omtzigt te onderzoeken, is niet zonder eigenbelang: door Omtzigt in het rechtse kamp te drukken hopen deze partijen de links-progressieve kiezer die naar NSC is overgelopen terug te winnen. NSC ziet zichzelf meer als middenpartij, ergens zwevend tussen rechts en links in.
Ook met de nieuwe VVD-leider Dilan Yesilgöz heeft Wilders nog geen vertrouwensband op weten te bouwen. Tot enkele weken geleden nam Wilders haar nog uitgebreid de maat in de Tweede Kamer omdat zij toestond dat ‘de veroordeelde terrorist Soumaya Sahla’ een adviseursrol had bij de VVD. Bovendien heeft Yesilgöz haar handen nog vol aan haar pogingen om aan de VVD-leden uit te leggen wat zij nou precies bedoelt met een deelname aan een gedoogconstructie.
Aan verkenner Plasterk de taak om de boel komende week te lijmen, of juist te concluderen dat Wilders’ droomkabinet simpelweg onmogelijk is. De belangrijkste uitdaging daarbij is om duidelijkheid te krijgen. Daar heeft Plasterk meer tijd voor nodig, maakte hij vrijdagmiddag bekend. Duidelijkheid van Wilders over welke delen van zijn gedachtengoed hij nog wél aanhangt en waar hij precies afstand van neemt.
Maar ook Omtzigt zal kleur moeten bekennen. Een duidelijke ‘ja’ of ‘nee’ tegen samenwerking met Wilders zou de formatie een hoop onnodige omwegen besparen.
Source: Volkskrant