Dat hebben Franse, Koreaanse en Deense wetenschappers onderzocht met behulp van dataloggers en filmcamera’s die de hersenactiviteit en het slaapgedrag van veertien broedende pinguïns op Antarctica vastlegden. Zij publiceerden hun bevindingen deze week in het wetenschappelijk tijdschrift Science.
De keelbandpinguïn (Pygoscelis antarcticus), ook wel bekend onder de naam kinbandpinguïn of stormbandpinguïn, kan door dit slaappatroon permanent waakzaam blijven. Dat is nodig ook, want in zijn leefgebied (Antarctica en andere zuidelijke kustgebieden waar ijs ligt) is het voortdurend onrustig. In hun kolonies van duizenden exemplaren bestaat veel onderlinge agressiviteit, de opeengepakte vogels lopen door elkaar heen en vechten om territoria. Onderwijl azen roofvogels in broedtijd op hun eieren of kuikens.
Nu blijkt dus dat de pinguïns erin slagen steeds enkele seconden te slapen, niet alleen liggend maar ook staand. Zelfs al zwemmend op zee toonden zij hetzelfde gedrag. Het is voor het eerst dat het slaapgedrag van de pinguïn zo duidelijk in kaart is gebracht.
In de jaren tachtig constateerden wetenschappers al dat de pinguïn zeer gefragmenteerd slaapt, maar zij baseerden zich op pinguïns in gevangenschap. Het nieuwe onderzoek werd gedaan onder pinguïns in het wild en in broedtijd. Het slaappatroon van de kinbandpinguïn bleek veel gefragmenteerder dan voorheen bekend en is ook voor andere pinguïnsoorten zeer opmerkelijk.
Hoewel slaap het meest is onderzocht bij ratten, muizen en mensen, blijken meer diersoorten met zeer korte slaapjes toe te kunnen. Zo heeft een Afrikaanse olifant genoeg aan een gemiddelde slaap van twee uur per dag, die hij ook nog staand weet te volbrengen. Daar staat tegenover dat mannelijk fruitvliegjes meer dan tien uur per dag slapen, terwijl hun vrouwtjes aan vier uur genoeg hebben.
Naast de pinguïn, vertonen andere vogelsoorten eveneens opmerkelijk slaapgedrag. Bekend is het voorbeeld van gierzwaluwen, waarvan verondersteld wordt dat zij vliegend in de lucht slapen.
In hun artikel vergelijken de onderzoekers ook de slaap van pinguïns met de menselijke slaap. Bij mensen leidt onvoldoende slaap – een oprukkend verschijnsel in de 24-uursmaatschappij – onder meer tot concentratieverlies en toenemende prikkelbaarheid. Microslaapjes zijn in sommige situaties (zoals in de auto achter het stuur) gevaarlijk, maar ook daarbuiten is het volgens de onderzoekers nog de vraag of microslaapjes lang genoeg duren om slaapvoordeel uit te halen.
Maar, schrijven de onderzoekers: ‘Als microslaapjes meer zijn dan mislukte pogingen om slaap te initiëren en werkelijk slaapfuncties vervullen, dan zou het vertrouwen op microslaapjes een toepasbare strategie kunnen zijn onder omstandigheden die constante waakzaamheid vereisen’, schrijven de onderzoekers.
Sjoerd van Hasselt, bioloog (en onderzoeker van slaap bij vogels) aan de Rijksuniversiteit Groningen, prijst het onderzoek om de gebruikte techniek en de toepassing bij vogels in het wild, zelfs tijdens het duiken van de vogels. ‘Door het ontbreken van een dag- en nachtcyclus tijdens het voorjaar op Antarctica, zal het voor pinguïns makkelijker zijn om slaap op te bouwen dan voor mensen, die in dag- en nachtritme leven.
Opmerkelijk noemt hij ook de ontdekking dat vogels aan de rand van een groep minder fragmentarisch slapen dan vogels in het midden. ‘Je zou verwachten dat vogels aan de rand meer last van verstoring door roofvogels hebben, maar kennelijk is het leven middenin zo’n groep nog veel onrustiger. Vandaar dat de middelste vogels het meest gefragmenteerd slapen'.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden