Op 1 en 2 december treedt Madonna op in de Ziggo Dome. Schrijver en generatiegenoot Marja Pruis zou bijna meegaan in de bespotting die de ster nogal eens ten deel valt. Tot ze zich bedenkt: hoezó eigenlijk?
Misschien heeft het te maken met ouder worden. Dat je trouw wilt blijven aan wat je gisteren nog was. Maar is dat ook wat de fans van Bruce Springsteen beweegt? U2? Staat íémand erbij stil dat Bono 63 is? Waarom is iedereen zo gretig om te zeggen dat Madonna toch echt niet meer kan? Ze is een tour begonnen in Europa, 1 en 2 december staat ze hier in Ziggo Dome in Amsterdam.
Ze doet nota bene een Celebration-show! Al haar hits! Schijnt aanraakbaarder en menselijker dan ooit te zijn. Zegt dingen als: ‘Vergeet niet waar je vandaan komt.’
‘We moeten hier toch weer heen’, app ik de vriendin van wie ik woordeloos weet hoe ze hierin staat. ‘Dit is ons leven.’
De laatste keer dat zij en ik haar zagen was in Arnhem. Ze deed een spagaat, dat herinner ik me nog. Of was het een flikflak? En dat mijn vriendin haar jasje kwijtraakte, op de terugweg in de trein. ‘Het was een fijn jasje’, sms’te ze me daags erna. We hadden het over het jasje, en niet over onze heldin. Ik denk dat we niet wilden toegeven ons lichtelijk verveeld te hebben. Ze draaide een programma af. Zong schril. Zei gewoon niks. We hebben het over twintig jaar geleden. Toen al was ze oud. Ruim een jaar ouder dan wij, en in sommige periodes lijkt dat net het verschil te maken.
Maar waarom meteen dat leeftijdsding? Ze is niet dood, in tegenstelling tot generatiegenoten Michael Jackson en Prince. Moeten we haar dat kwalijk nemen?
Wanneer heb ik voor het laatst gedanst? Gisteren nog. Tussen de schuifdeuren. Als ik dans, denk ik aan Madonna.
Het is iets wat Zadie Smith schrijft in een essay over originaliteit en navolgers. Dat net als sommige schrijvers – Joan Didion, Jane Austen – popsterren als Madonna en Beyoncé er niet om vragen gekopieerd te worden: ‘Ze schreeuwen erom.’
Grappig, wat Smith opmerkt. Je wordt inderdaad niet geacht te dansen ‘op’ hun muziek, je moet proberen je net zo te bewegen als zij dat doen. Het heeft te maken met beheersing. Armen in de lucht, borsten vooruit. Wie regeren de wereld? Easy question.
Behalve dan: mag je je nog bewegen, op onze leeftijd?
Hoe lang heb ik me niet getroost met de gedachte net iets jonger te zijn dan Madonna. Zolang zij kan dansen, kan ik het ook. En nu, ik zou bijna meegaan met de algehele bespotting die haar ten deel valt. Er is een manier om haar naam uit te spreken. Zeker als erop volgt: ‘Jij?’ Ik moet me kennelijk verdedigen.
Ik ga niet zeggen: ik weet nog dat. Maar ik weet dus nog dat ik die clip voor het eerst zag, Like a Virgin. De leeuw, de bruid, Venetië, die strakke blauwe jurk.
I made it through the wilderness / Somehow I made it throu-ou-ough
We hebben het over de gruizige jaren tachtig. Tussen goed en fout zit geen millimeter ruimte. Dansen doe je met je hoofd naar beneden, en niet in de disco. De meest frivole verschijning in de muziek is Deborah Harry van Blondie, een natte jongensdroom. Madonna heeft genoeg aan zichzelf, dat vooral straalt ze uit. Ik weet niet wat ik zie, maar ik weet meteen dat ik er niet te veel over moet zeggen. Het is te poppy, te leuk. Ze is het perfecte projectiescherm voor meisjes in hun narcistische dan wel introspectieve hoogtijdagen. Bang meisje-af te zijn en tegelijkertijd daar niet op kunnen wachten. Die graag de kunst willen afkijken hoe je je op een beheerste manier kunt uitleveren.
I’m gonna dress you up with my love/ All over your body
Cultuurfilosoof Camille Paglia vond Madonna een echte feminist, iemand die tegen de officiële leer in ‘nee’ zegt en ‘ja’ durft te bedoelen. Het spel van gevaar en verleiding aangaat, lam en jager ineen is. Maar Paglia was niet echt oké, toen. Echte feministen wantrouwden vrouwen die hun seksualiteit inzetten. Ik las in een hoogst ernstig leesgroepje De tweede sekse van Simone de Beauvoir, Baudrillard, Socialisties-Feministiese Teksten. Huiverde: porno is de theorie, verkrachting de praktijk.
En ondertussen was Madonna dat spetterende wezen. Sexy en stoer tegelijk, zoals ze in de film Desperately Seeking Susan haar harige oksels droogde boven zo’n handendroogding in een openbaar toilet. Ze was de vleesgeworden ambivalentie avant la lettre. Madonna vond ze allemaal uit voordat wij ze durfden te bedenken: de maagd-maar-niet-heus, de dominatrix, de material girl, de tomboy, de vamp, het androgyne wezen. En ook: de maakbare schoonheid. Waarom lichamelijk verval accepteren?
Zo’n vijfentwintig jaar geleden, toen we nog dachten dat het ergste wat je kon gebeuren 40 worden was, liet Madonna zich in een clip inspuiten met botox. Haar voorhoofd, haar wangen, haar lippen. Alles begeleid door een dubbelzinnige tekst:
How could it hurt you /When it looks so good
Nu beseft ze gewoon wel dat ze oud is, werd gedacht. Geen hatelijker vermaak dan gruwelfoto’s van haar de wereld in te zenden. Iets wat tot op de dag vandaag maar doorgaat. Hoe vaak ik er niet op word geattendeerd: haar neus is te smal, haar jukbeenderen zijn opgeschroefd, haar wangen uitgebeend.
‘Oud worden met de uiterlijke tekenen daarvan is nu eenmaal de voorspelbaarste gebeurtenis in het leven’, aldus de Amerikaanse schrijver Joan Didion. ‘Maar tegelijkertijd een zaak die we liever onbenoemd, onverkend laten.’
Madonna laat niks onverkend, legt zich bij geen enkel voorspelbaar proces neer. Tegen de journalist van The New York Times die haar bij haar 60ste vroeg wanneer ze ophield, zei ze: ‘Het is alsof ik een misdrijf pleeg door op te treden. Ik denk dat je te veel nadenkt over ouder worden. Leef gewoon je leven, laat je niet beïnvloeden door wat er zoal wordt gedacht over wat je wel en niet meer zou mogen doen.’
Madonna is onverstoorbaar gewichten blijven heffen. Ze deed aan yoga toen nog onbekend was hoe dat gespeld moest worden, las met hooggesloten kraagje voor uit haar zelfgeschreven kinderboek, verdiepte zich in kabbala en in haar sportleraar. Ze trainde haar romigheid eraf, adopteerde vier kinderen uit Malawi. Het ooglapje waarmee ze opeens ten tonele verscheen, gewoon, fashion, we vergeven het haar. Dat ze opeens vals zong, nou ja. Ik vond het wel meevallen overigens.
Voor statements over de wereld hoef je niet bij Madonna te zijn. Voor muziek grappig genoeg ook niet echt. Ze hangt weleens een gitaar om, maar ze kan er eigenlijk niet veel van. Ze waagt zich aan Abba (time goes by so slowly/ time goes by so slowly), dance, rap, fado, zet er een hoed bij op, hult zich in een sluier. Ze is een ster, een warrior, selfmade tot in het uiterste.
Ze werd beroemd, zo luidt het verhaal, omdat ze beroemd wilde zijn. ‘I want to rule the world’, was het idee. Leuker vind ik deze: ‘Ik wilde een liedje maken dat op de radio te horen was.’ Nog leuker: ‘Ik wilde muziek maken waarop ik zelf wilde dansen.’
And you can dance /For inspiration/ Come on come on/ I’m waiting
‘Voor 250 euro p.p. zitten we naast elkaar’, app ik de vriendin. ‘Vind ik wel heel veel geld’, appt ze terug. ‘En dat voor beperkt zicht, als ik het goed begrijp.’
‘Is Taylor een soort Madonna?’, vraag ik mijn jongere collega’s. Zij hebben honderden euro’s over voor een ticket voor Taylor Swift. Ze reizen af naar Schotland, Zweden. ‘Ze is minder stoer’, zeggen ze. Ik vat het even indicatief samen. Niets seksueels. Heel muzikaal, dat wel. Ik kijk een documentaire over Swift – ik moet Taylor zeggen – en word afgeleid door de moeder permanent aan haar zijde, vlezig en bleekblond. Wat moet je nou met je moeder backstage.
Madonna is een triomf van de wil, een dikke vinger naar hen die denken te weten hoe en wat en tot wanneer als het op het vrouwelijk lichaam aankomt. Mooi en knisperend, raar en uitdagend blijft ze in ons hoofd zitten, als het fijne jasje dat we niet kwijt willen. Ik denk aan de vrouw van zekere leeftijd in een Engels metamorfoseprogramma. Voordat ze ten prooi valt aan de modepolitie, mag ze zich nog één keer tonen in haar eigen favoriete outfit: doorzichtige zwarte blouse, denim rokje dat haar bovenbenen afknelt.
‘Wat zie je’, vraagt de presentatrice, nog wat sjorrend aan haar bh-bandjes. De vrouw inspecteert zichzelf voor de spiegel, van voren, van achteren, en nog eens van achteren. ‘Ik zie Madonna’, zegt ze. Ze lacht er nerveus bij. ‘Ja sorry’, zegt ze. ‘Ik zie toch echt Madonna.’
Marja Pruis is schrijver – onlangs verscheen haar roman Huiswerk – en redacteur van De Groene Amsterdammer.
Madonna’s Celebration Tour wordt alom onthaald als een wederopstanding. Letterlijk, want in juni lag Madonna (65) nog in het ziekenhuis met een ernstige bacteriële infectie. Maar eind oktober trapte ze haar wereldtournee af met een succesvolle show in Londen, vier sterren van The Guardian. Ook andere kranten juichten: ‘Madonna eist haar plek terug op de troon als onverwoestbare, eigengereide popkoningin’, kopte NRC over haar concert in Antwerpen. En de Volkskrant schreef over een ‘openhartige en aanraakbare show’ waarin Madonna laat zien waarom ze decennialang zo groot is geweest.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden