De apaiseerronde in de VVD is belegd in het Utrechtse Van der Valk-hotel. Dilan Yesilgöz heeft twee uur uitgetrokken om de VVD-leden uit te leggen waarom de VVD niet in een kabinet-Wilders stapt. Dat besluit is veel actieve VVD’ers rauw op het dak gevallen.
Opiniepeilingen laten zien dat 75 tot 85 procent van de VVD-stemmers wil dat Yesilgöz met PVV-leider Geert Wilders gaat formeren. Niets wijst erop dat die verhouding onder partijleden anders ligt. Yesilgöz’ aankondiging wekt dan ook beroering in de partij. De VVD-afdelingen Steenbergen en Venlo ventileren hun ongenoegen in brandbrieven aan het partijbestuur.
De Steenbergense VVD’ers eisen dat de Kamerfractie het besluit voorlegt aan een digitale ledenvergadering. Maar Yesilgöz schiet de suggestie dat de leden inspraak zouden moeten krijgen op besliste toon af. ‘Ik en de fractie bepalen de lijn. Wij hebben uiteindelijk het mandaat’, zegt ze dinsdag tegen EenVandaag.
Dat de koudwatervrees van de Tweede Kamerfractie op zo weinig begrip kan rekenen in de achterban, komt ook doordat Yesilgöz er een ongerijmde verklaring voor geeft. De officiële spreeklijn is dat de VVD een stap terug doet, omdat de partij bij de verkiezingen tien zetels verloren heeft. Het zou daarom niet gepast zijn om door te regeren. Het is nu aan de ‘winnaars’ PVV, NSC en BBB om een kabinet te formeren, klinkt het in de VVD-top.
Dit verhaal dist Yesilgöz ook in Utrecht op. Ze wekt de indruk dat de VVD onder geen enkele omstandigheid aan een (links of rechts) kabinet zal deelnemen. Ze spreekt over een partij die moet ‘herbronnen’ in de Kamer. Ze wil wel onderhandelen over een gedoogconstructie.
Maar in het verleden ging de partij wél regeren na geselingen door de kiezer. In 2002 verloor de VVD veertien zetels. Partijleider Gerrit Zalm zei toen dat de VVD alleen een gedoogrol zou overwegen, maar kwam daar binnen een week op terug. Ook in 1986 en 2017 regeerde de VVD na fors zetelverlies. De VVD heeft altijd de mond vol van het nemen van regeringsverantwoordelijkheid en neemt verstokte oppositiepartijen als de PVV op dat vlak geregeld de maat.
Er zijn andere, waarschijnlijkere verklaringen voor de plotselinge afkeer van het pluche. Bijvoorbeeld dat de VVD deelname aan een kabinet vol onervaren nieuwkomers te riskant vindt. Er zitten relatief weinig ervaren bestuurders bij PVV, NSC en BBB. De VVD bewaart slechte herinneringen aan eerdere samenwerkingen met populisten (LPF in 2002 en PVV in 2010). Die kabinetten hielden het niet lang vol.
Verdeeldheid in de Tweede Kamerfractie speelt waarschijnlijk ook een rol. Daarin zitten VVD’ers die om principiële redenen grote moeite hebben met de PVV. Zij zijn bang dat Wilders de rechtstaat wil uithollen. In het Van der Valk-hotel zeggen meerdere VVD-leden het fractiebesluit verstandig te vinden, omdat de standpunten van de PVV hen met weerzin vervullen.
Het gedoogbesluit kan ook strategische redenen hebben. Als gedoogpartner heeft de VVD een minderheidskabinet aan een touwtje. De partij kan dan alleen kabinetsvoorstellen steunen die de fractie aanstaan, en hoeft geen pijnlijke compromissen te sluiten. Een terughoudende opstelling versterkt op zijn minst de onderhandelingspositie in de formatie.
Oud-Kamervoorzitter Frans Weisglas pleit in Utrecht openlijk voor een nog vrijblijvender strategie. De VVD moet ‘dualisme’ praktiseren en zich op geen enkele wijze verbinden aan een ‘partij die de rechtstaat niet respecteert’, zegt hij. De partij moet niet gaan onderhandelen, maar als Kamerfractie gewoon per keer bekijken of het de voorstellen van het minderheidskabinet wil steunen.
Een partijlid gaat tegen Weisglas in. ‘Als we aan de zijlijn gaan zitten, hebben heel veel kiezers wéér het idee dat ze niet serieus genomen worden door de gevestigde partijen. Dan denken nog meer mensen: zie je wel, ze luisteren niet naar ons.’ Een ander die het oneens is met gedogen zegt: ‘Ik heb op een coalitiepartij gestemd, niet op een oppositiepartij.’
Maar Yesilgöz krijgt tijdens de ledenbijeenkomst ook veel steun. De meeste leden vertrouwen erop dat de fractie ervoor zorgt dat het regeringsbeleid een afslag naar rechts neemt. Maar het slagen van de VVD-strategie is afhankelijk van NSC. Het is de vraag of Pieter Omtzigt wil plaatsnemen in een minderheidskabinet dat een speelbal is van de VVD. Het opportunisme van de VVD vergroot de afbreukrisico’s voor Omtzigt, wiens fractiegenoten naar verluidt ook niet onverdeeld achter samenwerking met Wilders staan.
Na zijn gesprek met verkenner Ronald Plasterk maakt de NSC-leider duidelijk dat hij nog lang niet klaar is voor serieuze formatiebesprekingen met Wilders. Als Omtzigt het – met of zonder rugdekking van de VVD – niet aandurft, komt er geen rechts kabinet en zullen de VVD’ers die zich in Utrecht door Yesilgöz laten sussen, alsnog bedrogen uitkomen.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden