Al decennia volgt in Europa op iedere zege voor radicaal rechts de vraag: hoe kan dit? Onderzoeker Marcel Lubbers, tevens coördinator van het Nationaal Kiezersonderzoek: ‘We moeten echt gaan onderkennen dat een groot deel van de Europese kiezers deze partijen steunt.’
Wat veroorzaakte de verkiezingszege van de PVV? Terwijl de verklaringen over elkaar buitelen, zegt Marcel Lubbers: ‘Dit gaat niet weg.’ De hoogleraar interdisciplinaire sociale wetenschap aan de Universiteit Utrecht is coördinator van het laatste Nationaal Kiezersonderzoek. Dat meet sinds 1971 hoe mensen tijdens de verkiezingen voor de Tweede Kamer stemmen en waarom.
Bovendien onderzoekt hij de invloed van immigratie op nationalisme en stemgedrag in Europa. ‘Wij zien ondanks alle complexiteit al lange tijd één basisverklaring: de combinatie van politieke onvrede met steun voor nationalisme. Dat zie je steeds weer terug.’
Over de auteur
Margriet Oostveen is wetenschapsredacteur van de Volkskrant. Ze schrijft over sociale wetenschappen, geschiedenis en maatschappij. Eerder trok ze tien jaar als columnist door Nederland.
‘Het is gebaseerd op nativisme – dat is het idee dat de homogene natiestaat wordt bedreigd door externe factoren. En die factoren kunnen van alles en nog wat zijn: van Europese integratie tot immigratie. Nationalisme zet je eigen land op de eerste plaats. Op sommige momenten wordt het opeens sterker gekoppeld aan een bepaald onderwerp, zoals nu woningnood. Waarbij mensen denken: hé, wij staan opeens niet meer op de eerste plaats.’
‘Niet alleen politici. Het heeft ook te maken met waar mensen problemen ervaren. Als dat probleem de arbeidsmarkt is, dan koppelen mensen een bedreiging van buitenaf aan het probleem op de arbeidsmarkt. En als mensen een bedreiging van dominante normen en waarden ervaren, dan wordt het daaraan gekoppeld. Woningmarkt: idem dito.’
‘Dit komt al jaren in een hele reeks Europese landen voor. En telkens is er weer dezelfde vraag: hoe kan dit? In 1999 vroegen we het al, na de winst van de Oostenrijkse FPÖ: 27 procent van de stemmen. In 2004 stemde 24 procent op het Vlaams Blok. En in 2002: 17 procent voor de LPF. En waarom stemt ruim 20 procent op de Zwitserse Volkspartij? Waarom kwam Lega Nord in het Italiaanse parlement?’
‘Politicologen en sociologen hebben duidelijk laten zien dat in alle landen van Europa een groot deel van de bevolking al lange tijd politiek ontevreden is en zich zorgen maakt over migratie. En dat de voedingsbodem daarvoor nationalisme is. Wij zijn hier geen uitzondering: deze voedingsbodem bestaat in alle landen van Europa.’
‘Wat ik mijn studenten graag als voorbeeld geef, is de grote Nederlandse verontwaardiging over radicaal rechts in andere landen. Terwijl we ons hier al sinds 2002 in precies dezelfde situatie bevinden. Heel Europa en inmiddels ook de VS worstelen al decennialang met de vraag hoe we moeten omgaan met dit sentiment.’
‘Deze partijen doen het al dertig jaar goed in Europa. Ook lang voordat sociale media bestonden dus. Ik vind het veel te gemakkelijk om dat een op een aan sociale media te relateren.’
‘Precies: dit gaat niet weg. We moeten echt gaan onderkennen dat een groot deel van de Europese kiezers deze partijen steunt. Front National zit nu al veertig jaar in het parlement. En Marine Le Pen is twee keer doorgedrongen tot de tweede ronde van de presidentsverkiezingen – de laatste keer zat ze op ruim 40 procent van de stemmen.’
‘Voor de Adviesraad Migratie (een onafhankelijk adviescollege van de overheid, red.) onderzochten we vorig jaar waar het sentiment vandaan komt en wat de wens tot grip op migratie daarbij inhoudt.
‘Daar kwam uit dat als de achterliggende problemen zoals woningnood minder op de voorgrond staan, dat die ervaren bedreiging dan ook meteen minder wordt. Zo zien we op dit moment dat mensen migratie helemaal niet koppelen aan de arbeidsmarkt, want daar ervaren ze nu geen dreiging: daar is een personeelstekort.’
‘Ja, dat kan helpen. Het moeilijke blijft alleen dat we in onderzoek zien dat radicaal-rechtse partijen profiteren zodra migratie op de voorgrond staat.’
‘Ja, maar dat oplossen gaat langzaam. En we zien bij deze kiezersgroep ook veel sociaal pessimisme, het is dus niet gemakkelijk een hoopvolle boodschap te geven. Mensen verlangen terug naar een tijd die in hun perceptie beter was.’
‘We zien al lang in onderzoek dat populistische partijen het niet alleen goed doen waar de werkloosheid hoog is. Ze doen het goed waar veel mensen onzeker zijn over de vraag of ze kunnen behouden wat ze hebben.’
‘Ik vind het bijzonder dat daar zoveel aandacht naar uitgaat. Volgens mij is dat een kleine groep. Ook belangrijk om te beseffen: dat het electoraat altijd divers is. We zien dus altijd wel mensen met een migratieachtergrond die radicaal rechts stemmen. Maar procentueel is dat aanzienlijk minder dan onder mensen zonder migratieachtergrond.’
‘De definitieve cijfers komen nog, maar nu het landelijke percentage voor de PVV bijna 24 procent is, zou het me verbazen als het meer dan 5 procent van de mensen met een migratieachtergrond van buiten Europa is.’
‘Als die 10 procent uit de Ipsos-peiling klopt, dan zie je nog steeds dat praktisch opgeleiden relatief gezien veel vaker op de PVV stemmen. Bij de theoretisch geschoolden zit niet de massa.’
‘Wat je nodig hebt is een hoopvol verhaal over hoe we hun problemen gaan oplossen, zoals de woningmarkt en zorgen over saamhorigheid. Zodat mensen echt het idee krijgen dat hun mening ertoe doet.’
‘Ja, dat is echt een duivels dilemma.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden