‘De afgelopen week heb ik veel appjes en berichten gekregen van mensen uit de regio over de Nederlandse verkiezingsuitslag. Ze willen weten hoe dit kon gebeuren en hoe het nu verdergaat met Nederland. Dat voelt gek, normaal gesproken zit ik aan de andere kant van dat verhaal. Mensen hebben het beeld dat Nederland een bastion is van tolerantie en progressiviteit.
‘Ook in Hongarije zijn onze verkiezingen niet onopgemerkt gebleven. Premier Viktor Orbán was een van de eerste regeringsleiders die Wilders feliciteerde, bijna meteen na de exitpoll. Wilders heeft herhaaldelijk zijn waardering voor Orbán uitgesproken, in 2018 noemde hij hem ‘een held en een voorbeeld’. Dat is opmerkelijk, gezien de ontwikkelingen die Hongarije onder Orbán heeft doorgemaakt: van de erosie van de rechtsstaat, de onderdrukking van minderheden en het knevelen van onafhankelijke media tot grootschalige corruptie en een constant gevecht met de Europese Unie.
‘Wilders’ overwinning is voor Orbán een lichtpuntje na een lange reeks slecht nieuws. Door zijn pro-Russische positie in de oorlog in Oekraïne is hij veel Europese bondgenoten kwijtgeraakt. De enige plek waar een geestverwant van Orbán recent de verkiezingen won is in Slowakije, een klein land waarmee Hongarije bovendien een moeizame verhouding heeft.
‘Nederland is een ander verhaal: er wonen drie keer zoveel mensen als in Slowakije. Ook is Nederland binnen de EU een grote economie. Orbán ziet dat hij er straks aan de Noordzee misschien een vrij invloedrijke bondgenoot bij heeft.’
‘Allereerst is er een belangrijk verschil dat ik moet benadrukken: anders dan Orbáns Fidesz in Hongarije en tot voor kort Recht en Rechtvaardigheid (PiS) in Polen heeft de PVV geen meerderheid in de Tweede Kamer. Wilders zal dus een coalitie moeten vormen. In Hongarije heeft Orbán zelfs een tweederde meerderheid, waardoor hij de Hongaarse grondwet kan aanpassen.
‘In Nederland verwachten velen dat het niet zo’n vaart zal lopen. Ze wijzen op de Nederlandse grondwet en onze sterke instituties. Maar Polen en Hongarije laten zien dat de maatschappij en de toon van het debat al ingrijpend kunnen veranderen voordat de grondwet wordt aangepast.
‘Ook zijn er overeenkomsten in retoriek. Wilders stelde na zijn verkiezingsoverwinning dat ‘het volk had gesproken’. Het idee dat achter een verkiezingsresultaat een soort ‘volkswil’ zit, zie je ook in Polen en Hongarije. Toen Orbán in 2002 de verkiezingen verloor, zei hij: ‘Wij kunnen niet in de oppositie zitten, want de natie kan niet in de oppositie zitten.’ De Poolse parlementariër Kornel Morawiecki, de vader van PiS-premier Mateusz Morawiecki, zei in 2015 dat ‘het welzijn van de natie boven de wet staat’. Zijn woorden kregen in het parlement een daverend applaus.’
‘Eerst wakkert de regering de maatschappelijke polarisatie aan met steeds extremere taal. Op het moment dat bijvoorbeeld journalisten of rechters tegen die taal in het geweer komen, richt de kritiek vanuit de overheid zich op hun persoon. De overheid maakt onderscheid tussen mensen die pro- en anti-regering zijn. Vervolgens werkt dat door in de werkelijkheid.
‘Ik woon in Polen, daar was de sfeer in aanloop naar de verkiezingen niet fijn. De taal was zo hard en het debat was zo gepolariseerd, dat veel Polen er moe van werden. Dit proces zag je ook in Slowakije, waar de rechts-populistische Robert Fico begin oktober de verkiezingen won. Hij sloot direct een deel van de media buiten, omdat ze ‘alleen vijandige dingen’ over hem zouden schrijven.
‘Zo ontstaat een situatie dat sommige pers niet meer met de regering kan praten, waardoor journalisten geen onafhankelijk verslag meer kunnen doen. Dat mechanisme werkt zelfversterkend: Fico wijst naar de journalisten en zegt dat zij eenzijdig verslag doen. Zulke persoonlijke aanvallen komen in Nederland ook voor, zoals toen Wilders journalisten ‘tuig van de richel’ noemde.
‘Daarbij moet ik wel benadrukken dat de manier waarop politiek in Nederland functioneert radicaal anders is dan in Polen en Hongarije. Daar was de politieke cultuur, ook voor Orbán en PiS, er een van conflict, terwijl de Nederlandse politieke cultuur wordt getypeerd door consensus en compromis. De parallellen zitten meer in de verharding van het maatschappelijke debat en de retoriek van politici.’
‘Wat ik de afgelopen jaren vaak heb gehoord, is dat het lang duurde voordat mensen doorhadden wat er gebeurde. En toen ze het doorhadden, was het eigenlijk al te laat. Als een rechts-populistische partij aan de macht komt, moet je alert zijn, ongeacht wat ze zeggen en ongeacht hun intenties. Misschien wordt de soep in Nederland niet zo heet gegeten als ze wordt opgediend, maar we moeten heel alert zijn op de taal en acties van dit soort politieke bewegingen.
‘In Nederland denken veel mensen dat Polen een ver land is in een uithoek van Europa, zonder democratische traditie. Nu blijkt echter dat Polen een koploper is geweest van een internationale populistische beweging: PiS kwam in 2015 aan de macht, een jaar voor de Brexit en de verkiezing van Donald Trump.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden