De rechts-populistische wind die door Europa waait, werd vorig jaar niet alleen in Italië, maar ook in Zweden evident. De deur voor het Zweeds nationalisme werd op een kier gezet, maar uiteindelijk volledig opengegooid na de verkiezingen van september 2022. Onder een gedoogconstructie van de salonfähig gemaakte rechts-populistische Zweden Democraten mocht de Ruttiaanse Ulf Kristersson van de liberaal-conservatieven dan eindelijk het landsbestuur overnemen van de sociaal-democraten.
Een totale systeemverandering, zo werd benadrukt door de regeringspartijen.
Over de auteur
Sjors Joosten is PhD-student aan Stockholm University.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Geheel onverwacht kwam het niet. De migratiecrisis van 2015, de zogenoemde ‘gefaalde integratie’, en de door allochtonen gedomineerde bendecriminaliteit waren speerpunten in de verkiezingscampagne. Het idee dat Zweden een egalitair en sociaal-democratische voorbeeldfunctie vervult is inmiddels passé. Het nationalistische geluid is in rap tempo door andere partijen overgenomen - zelfs door sociaaldemocraten die ook zorgen hebben over het bendegeweld en de migratie- en integratieproblematiek. Deze zorgen zijn niet onredelijk en moeten serieus genomen worden, al is in Zweden het integratiemodel teveel gebaseerd op assimilatie.
Zweden moet weer Zwééds worden, is de breed gedeelde gedachte, zoals dit ook glashelder naar voren komt in het Tidö-akkoord dat vorig jaar door de regerings- en gedoogpartijen is ondertekend. Zo kunnen permanente verblijfsvergunningen nu makkelijker worden ingetrokken, zijn immigratiecontroles geïntensiveerd en is er een aangifteplicht van ongedocumenteerden.
Mensenrechtenorganisatie Civil Right Defenders noemde het nieuwe beleid ‘penal populism’, een proces waarbij politici met elkaar concurreren om wie het hardst kan optreden tegen misdaad, overtreders, of in dit geval, tegen diegenen die niet in Zweden ‘thuis’ horen. De rechtsstaat, waarin ieders gelijkheid voor de wet vastligt, wordt op deze manier ondermijnd terwijl de hiërarchie tussen verschillende groepen mensen zich aftekent.
Deze kloof in de maatschappij zit diep, en is dikwijls zichtbaar in de sociaal-economische segregatie en inkomens- en vermogensverschillen: door een neoliberale marktwerking zijn de ongelijkheden flink gegroeid, waarbij Zweden met een migratieachtergrond uit de stedelijke buitenwijken meestal aan het kortste eind trekken. Het voormalige Zweedse model folkhem (‘huis van het volk’) dat berust op een collectief gevoel van gelijkheid en solidariteit, staat nu vooral voor de vraag wie en wat als ‘Zweeds’ wordt gezien.
De innige band tussen de muziek- en popcultuur en de Zweedse identiteit is daar een sprekend voorbeeld van. In het dagelijkse leven is er veel aandacht voor de muziek die het land heeft voortgebracht. Zie de Melodifestivalen, de nationale voorronde voor het Eurovisie Songfestival die elk jaar groots wordt gevierd door het hele land en muziekevenementen zoals Allsång på Skansen, die iedere zomer publiek en artiesten met traditionele Zweedse liedjes verbindt. Dit is de nationale Zweedse culturele identiteit zoals men die voorstelt en die aangestuurd wordt door het huidige nationalistisch cultuurbeleid.
Wat in ditzelfde beleid amper aan bod komt, is de populaire cultuur van dit moment: Zweedse hiphop, een muziekstroming die op indringende wijze een werkelijkheid van marginalisering toont die maar op weinig begrip kan rekenen, laat staan erkenning als ‘Zweeds’. Los van de duistere gangsterrap, geldt Zweedse hiphop als een creatieve spreekbuis voor de Zweedse multiculturele buitenwijken en haar inwoners. '
Toch ontwikkelt deze muziekstroming zich heel moeizaam tot volwaardig onderdeel van de nationale culturele identiteit. Het Zweedse nationalistische denken loopt namelijk niet in lijn met wat Zweedse hiphop promoot: diversiteit, sterke persoonlijkheden en een krachtig tegengeluid.
In de huidige wereldwijde grillige situatie klinkt een nostalgische geluid niet eens zo misplaatst en zelfs best betoverend. Dit sentiment is door populistische partijen dan ook in optima forma gebruikt in hun verkiezingscampagnes, en angstaanjagend laconiek overgenomen door centrum-rechtse partijen. Hoewel Zweden een multiculturele samenleving heeft, wordt het nationalistische idee wie en wat tot het land behoord zonder enige schaamte ten gehore gebracht - met alle gevolgen van dien, zoals groeiende ongelijkheid.
In dit opzicht is Zweden niet het enige Europese land dat deze weg volgt. Ook in Nederland is het blijkbaar weer tijd voor een conservatieve definitie van ‘dé Nederlander’. Ook hier is het culturele nationaal-conservatieve denken een goudmijn, gezien de recente verkiezingsuitslag.
Door de nadruk te leggen op traditionele normen en waarden lijkt dit gedachtegoed van een afstand misschien als een vreedzaam goudhaantje. Maar er komen dezelfde rotte eieren uit als in Zweden: het verlangen naar vroeger, en daarmee het systematisch uitsluiten van bepaalde groepen in de samenleving. Dat bedreigt niet alleen de toekomst, maar maakt ook blind voor de realiteit van het nu.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden