Vuurwerk dinsdag in de Bondsdag, de Duitse Tweede Kamer. Kort nadat bondskanselier Olaf Scholz is uitgesproken, zijn rede bedoeld om het Duitse publiek gerust te stellen te midden van een existentiële begrotingscrisis, valt oppositieleider Friedrich Merz (CDU) hem persoonlijk hard aan.
‘Deze regering heeft geprobeerd onze grondwet te manipuleren, en dat kaartenhuis is op 15 november 2022 ingestort’, zegt Merz. ‘De grondlegger van deze ongrondwettelijke constructie was u, meneer de bondskanselier. Na zo’n nederlaag voor het Grondwettelijk Hof had ik toch minstens een woord van berouw verwacht, als al geen woord van verontschuldiging. ‘De val van een betweter’, schreef Der Spiegel, en beter had het niet geschreven kunnen worden. U kunt het niet. De schoenen die u draagt als bondskanselier, zijn u minstens twee maten te groot.’
Sinds een uitspraak van Duitslands hoogste rechtsorgaan deze maand een monsterlijk gat sloeg in de begroting, heerst er lichte paniek in politiek Berlijn. De regeringspartijen maken – niet voor het eerst – ruzie over hoe nu verder. De grootste oppositiepartij CDU, die de zaak bij het Grondwettelijk Hof aanspande, meldt eenieder die het horen wil dat het nog meer zaken overweegt. Opiniemakers waarschuwen dat een val van deze regering dichterbij is dan ooit. ‘Het is zijn of niet-zijn voor Olaf Scholz’, schreef de Frankfurter Allgemeine Zeitung.
Over de auteur
Remco Andersen is correspondent Duitsland voor de Volkskrant. Hij woont in Berlijn. Als Midden Oosten-correspondent won hij de Lira-prijs voor buitenlandjournalistiek voor zijn werk in Syrië en Irak.
Het oordeel van het Hof betreft de Duitse Schuldenbremse, de rem op schulden. Volgens deze regel mag de regering in een kalenderjaar niet meer lenen dan 0,35 procent van het bbp. De bedoeling is om begrotingstekorten te voorkomen. Alleen als het parlement een noodtoestand afkondigt, zoals elk jaar sinds coronajaar 2020, mag de regering extra schulden aangaan. Ook kan de regering buiten de reguliere begroting om een speciaal fonds aanleggen, een Sondervermögen.
Die laatste mogelijkheid, waarvan Duitsland er inmiddels 29 heeft met daarin honderden miljarden euro’s, werd deze maand drastisch beperkt. Daardoor is op dit moment even weinig meer zeker in het doorgaans zo degelijke Duitsland, van de gedroomde Duitse overgang naar een volledig klimaatneutrale samenleving tot de beloofde bescherming van burgers tegen hoge energieprijzen. En het voorbestaan van de regering zelf.
Op 15 november oordeelde het Grondwettelijk Hof dat de regering 60 miljard aan overgebleven kredieten uit het coronafonds niet had mogen overhevelen naar een nieuw fonds, bestemd voor de financiering van de energietransitie (KTF). Daarvoor is het geld, en de parlementaire toestemming ervoor, immers niet bedoeld. De regering mag die miljarden al helemaal niet uitsmeren over meerdere toekomstige jaren, zoals ze wilde. ‘Je kunt niet in 2021 een noodfonds voor corona in het leven roepen en daarmee vervolgens nog jaren je Energiewende financieren’, zei het Hof, vrij vertaald.
Dat betekent dat de regering niet alleen 60 miljard euro tekortkomt, maar ook andere Sondervermögen onder de loep moet nemen. Voorop: het fonds ter compensatie van energiekosten als gevolg van de Oekraïne-oorlog, met maar liefst 200 miljard aan noodkredieten (WSF). Want ook die waren oorspronkelijk bedoeld voor de bestrijding van de coronacrisis.
Het eerste concrete gevolg van de uitspraak is dat het prijsplafond voor stroom en gas per 1 januari komt te vervallen, in plaats van halverwege maart. Dat is niet erg, zei Scholz: de prijzen zijn sterk gedaald, Duitsland heeft genoeg gas in opslag, en als er toch iets onverwachts gebeurt belooft hij met nieuwe steun te komen. Maandag ging het parlement akkoord met de noodtoestand over 2023 om 32 miljard aan al uitgegeven noodkredieten juridisch te waarborgen. Maar over de toekomst zei Scholz weinig.
We gaan de kwestie oplossen, beloofde hij namens de Duitse regering, en de komende weken maken we een nieuw plan. We verkiezen grondigheid boven snelheid. Scholz wees erop dat het Hof bijzondere fondsen en noodmaatregelen in geval van crisis niet van tafel had geveegd, slechts de manier waarop ze tot nu toe tot stand kwamen. En crises zijn er volop. De steun voor Oekraïne gaat door. Voor de energietransitie ook. In het dagelijks leven van burgers verandert er niets. Of u nu pensioen, uitkering of studiefinanciering betrekt: heb vertrouwen.
Dat hoopte Scholz te doen met zijn toespraak vandaag: vertrouwen creëren. Maar de kiezer ziet dat de regeringspartijen op ramkoers liggen. Binnen de coalitie knettert het al vele maanden tussen met name de Groenen, voor wie de overgang naar een klimaatneutrale samenleving raison d’etre is, en de kleine liberale partner FDP. Die laatste beheert het ministerie van Financiën en heeft zich opgeworpen tot een soort interne oppositie die er vooral is om de partners van al te radicale uitgaven af te houden.
‘Op geen moment was een breuk voor deze regering zo dichtbij als nu’, zegt Carsten Brzeski, hoofdeconoom van ING Duitsland. ‘Het enige dat ze bindt, is dat ze alle drie laag in de peilingen staan en zeer slecht uit nieuwe verkiezingen zouden komen. Maar ze komen vele tientallen miljarden tekort, misschien wel honderden. De FDP wil vasthouden aan de Schuldenbremse en zegt: bezuinig maar. De Groenen en (Olaf Scholz’) SPD willen geld lenen. Something’s gotta give.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden