Als tweede komiek ooit krijgt Trevor Noah (39) dinsdag de Nederlandse Erasmusprijs uitgereikt. In gesprek met de Volkskrant vertelt hij over de waarde van satire, het leven zonder The Daily Show en zijn optimistische kijk op het leven.
‘O, ik mis het zeker om The Daily Show te presenteren’, antwoordt Trevor Noah op de vraag hoe zijn leven eruitziet zonder het satirische tv-programma. ‘Maar ik mis vooral de mensen met wie ik heb samengewerkt. Veel van hen zijn goede vrienden geworden. Ik mis het ritme en de routines die we samen hadden opgebouwd. Dat zal ik altijd koesteren. Het was een zegen, maar ook een grote verantwoordelijkheid om het programma te presenteren. Om commentaar te leveren op wat er gebeurde in de wereld, en steeds manieren te vinden om met comedy verlichting te bieden bij zwaar nieuws. Dat mis ik absoluut, maar in het leven moet je soms ook iets opgeven om iets nieuws erbij te krijgen. Give a little, get a little.’
Over de auteur
Joris Henquet is theaterjournalist van de Volkskrant. Hij schrijft vooral over cabaret, stand-upcomedy en musical.
De Zuid-Afrikaanse komiek en televisiemaker Trevor Noah (39) bevindt zich in een interessante tussenfase van zijn flitsende carrière in de entertainmentwereld. Van 2015 tot 2022 was hij dagelijks op televisie als presentator van The Daily Show, het hoog aangeschreven satirische programma van Comedy Central, dat ook als inspiratie diende voor de Nederlandse variant De avondshow met Arjen Lubach. Vanachter zijn desk in de studio in New York bediende Noah een mondiaal publiek met zijn scherpe commentaar op het nieuws.
Maar Noah is ook een wereldreiziger. In september 2022 maakte hij bekend dat hij zou stoppen met The Daily Show, om meer tijd te hebben om te reizen en in het theater te staan met stand-upcomedy.
Als vrolijke onderbreking van zijn nieuwe tournee – vorige week trad hij nog twee avonden op in de O2 Arena in Londen – komt Noah deze week naar Nederland. Dinsdagmiddag krijgt hij van koning Willem-Alexander de prestigieuze Erasmusprijs uitgereikt in het Paleis op de Dam. Daar is een geldbedrag van 150 duizend euro aan verbonden. De jury schrijft over Noah: ‘Met zijn enorme talent voor spottende, talige en verbindende politieke humor handelt Noah volgens de jury in Erasmiaanse geest.’ Rond de uitreiking staat een randprogramma gepland met optredens van buitenlandse comedians en een interview met Noah in Carré (zie kader).
De Volkskrant sprak Noah vooraf telefonisch, toen de cabaretier op 15 november voor zijn nieuwe theatershow Off The Record in Chicago was.
‘Ik ben altijd voorzichtig met het belangrijk maken van comedy en satire. Ik denk niet ze het beste instrument zijn om onderdrukking of autoritaire regimes te bestrijden. Maar satire is wel in staat om iets weg te nemen van de macht van onderdrukkers. Tot mijn genoegen las ik in de geschiedenisboeken hoe Charlie Chaplin met zijn film The Great Dictator uit 1940 echt schade wist toe te brengen aan de façade van Adolf Hitler als een almachtige figuur. Door die film begonnen mensen, ook Duitsers zelf, te zien hoe belachelijk Hitler was. Elke leider blijft toch ook een mens. Comedy en satire kunnen goede instrumenten zijn om daaraan te herinneren.
‘Ook is comedy altijd een soort lakmoesproef. In het algemeen kun je stellen dat hoe meer comedy en satire er is in een land, hoe meer vrijheid en democratie. Als autoritaire leiders aan de macht komen, zie je altijd dat humor en satire de eerste bastions van de vrijheid van meningsuiting zijn die worden ingeperkt.
Dus op die twee vlakken vind ik comedy belangrijk, maar ik zal nooit zeggen dat het ons allerbelangrijkste middel is. Als het al iets is, dan is het een uitvergroting van wat er al gaande is in een land en onder de mensen.’
‘Ik vermoed dat het mijn jeugd heeft te maken. Ik groeide op in een gemengde familie in een gemengd land. Daardoor wilde ik altijd dat mensen in dezelfde ruimte om hetzelfde zouden lachen. Dat krijg je niet eenvoudig voor elkaar, maar ik doe er mijn best voor en geniet ervan. Niets brengt mensen zo bij elkaar als samen om iets lachen. Vooral als het gaat om mensen met een totaal andere achtergrond dan jijzelf. Het verbindt je op een betekenisvolle manier, omdat humor vaak een ultieme waarheid bevat. Dat verbindende is een bijproduct van hoe ik in het leven sta en me door de wereld beweeg.
‘Dat komt allemaal samen in mijn comedyshows. In welk land en in welke stad ter wereld ik ook ben, ik ga altijd op zoek naar een connectie met die inwoners en hun ervaringen. Daarna probeer ik hen te verbinden met mijn eigen wereld, en die van andere mensen. Het is mijn geluk dat ik daarmee een heel divers publiek heb gevonden.’
Het bijzondere levensverhaal van Trevor Noah is inmiddels bekend en schreef hij in 2016 ook op in zijn succesvolle autobiografie Born a Crime - Stories from a South African Childhood. Trevor Noah werd in 1984 geboren in Johannesburg, als kind van een zwarte moeder en een witte Zwitsers-Duitse expatvader. In die jaren van de apartheid was een interraciale relatie nog bij wet verboden in Zuid-Afrika (tot 1985), maar moeder Patricia trok zich daar weinig van aan en kreeg een kind. Met als gevolg dat Noah als kind niet in het openbaar mocht worden gezien met zijn ouders. Hij moest veel binnenblijven in het township Soweto, waar hij werd aangemoedigd veel te lezen en meerdere talen te leren.
Noah maakte mee hoe de apartheid ten einde kwam en hoe Nelson Mandela in 1994 tot president werd verkozen. Als tiener begon hij zich creatief te uiten, eerst als acteur en tv-maker, vanaf zijn 22ste ook als stand-upcomedian. Thema’s als racisme en het koloniale verleden van Zuid-Afrika kregen een plek in zijn shows. Ook zette hij zijn talenknobbel in (Noah spreekt acht talen), net als zijn vermogen om mensen en accenten te imiteren, waaronder de stem van Nelson Mandela. Noah werd beroemd in Zuid-Afrika en verhuisde op 27-jarige leeftijd naar de Verenigde Staten om daar carrière te maken.
Sinds zijn debuut The Daywalker in 2009 maakte Noah als stand-upcomedian elf theatershows. Wereldwijde bekendheid kreeg hij in 2015, toen hij een van de zwaarste en meest begeerde banen binnen de Amerikaanse televisiewereld kreeg. Jon Stewart, toen presentator van The Daily Show, verkoos hem als opvolger. Noah was een totaal andere host dan Stewart, maar vond na een wankele beginperiode zijn plek met de originele blik van de buitenstaander op de Amerikaanse politiek en samenleving. Hij wist ook een jonger en diverser publiek te bereiken.
Noah hield zich staande in de turbulente jaren die volgden, met het presidentschap van Donald Trump, de coronapandemie (hij presenteerde The Daily ‘Social Distancing’ Show vanuit zijn huis ) en de Black Lives Matter-protesten na de moord op George Floyd. Bij zijn afscheid werd hij geprezen om zijn vermogen bij al deze rampspoed optimistisch te blijven en zijn goede humeur te behouden. De comedyrecensent van The New York Times schreef: ‘Hij moet wel de enige politieke komiek ter wereld zijn die na zeven jaar grappen maken over de regering-Trump én een pandemie nog steeds optimisme uitstraalt.’
Deze levenshouding keert ook terug in het rapport van de Erasmusprijs, waar de commissie beschrijft hoe Noah al vroeg in zijn leven werd geconfronteerd met institutioneel racisme en geweld: ‘Vanuit die ervaring treedt hij onrecht tegemoet en toont hij ons de absurditeit ervan; niet met cynisme, maar met de bevrijdende kracht van de lach.’
‘Door te stoppen wilde ik mezelf vooral een adempauze geven. Toen ik The Daily Show maakte moest ik ook veel zaken missen: tijd doorbrengen met vrienden en familie, naar plekken in de wereld reizen waar ik graag wilde zijn, leren over andere landen en stand-upcomedy doen. Ik vind dat we erop moeten letten dat we niet alleen in één rol in één ruimte bestaan in het leven. Wat ik na The Daily Show vooral niet wilde, was mezelf weer dezelfde hoge werkdruk opleggen.
‘Sinds een maand maak ik voor Spotify de podcast What Now? with Trevor Noah. Daarin interview ik de mensen die ik graag wil spreken (zoals acteur Dwayne ‘The Rock’ Johnson of filantroop Bill Gates, red.), maar het gaat me vooral om de onderwerpen en thema’s. Ik bespreek wat ik belangrijk vind. Dat kan interessante resultaten opleveren, want bij een podcast heb je meer tijd en ruimte voor nuances. Het past goed bij mijn energie van nu.’
‘Ik denk dat Off the Record veel gaat over het thema collectieve identiteit. Hoe zien we onszelf en de plekken waar we vandaan komen? En hoe definieert dat ons? Dat heb ik altijd al boeiend gevonden, maar in deze show speel ik veel met dat soort ideeën. Op elke nieuwe plek komen er nieuwe gedachten bij in mijn hoofd.’
‘In mijn liveshows bespreek ik alles. De lokale politiek, nationale en internationale politiek. Alles wat er gebeurt in de wereld. Maar het verschil tussen The Daily Show en mijn stand-up is wel dat het niet het enige is waarover ik praat. Ik vertel verhalen en grappen over Zuid-Afrika en mijn familie. Het kan over historische onderwerpen gaan, of het zijn gewoon wat absurde gedachten, het maakt niet uit. Dat is ook wat ik koester aan het theater, daar creëer ik een unieke avond die speciaal is samengesteld voor het publiek van die plek.’
‘De coronacrisis was absoluut moeilijk, vooral omdat ik de mensen die dicht bij me stonden niet kon zien. We waren van elkaar gescheiden, moesten vanuit huis het programma maken. We vormden zo minder goed een team. Maar er waren ook sprankjes van hoop. Ik ontdekte ook nieuwe manieren van comedy, dus het heeft mijn horizon ook verbreed. Ik merkte opnieuw dat comedy me altijd helpt als ik in een diep dal zit. Dat vind ik er zo mooi aan. Door comedy kun je perfect uiting geven aan wat je op een bepaald moment doormaakt.’
‘Ik zal eerlijk zijn: ik ben gedoemd een optimist te zijn, mijn hele leven, omdat ik met optimisme ben geboren. Mijn moeder moest optimistisch zijn over de mogelijkheid te kunnen bestaan in een land waar haar bewegingsvrijheid en haar kansen fundamenteel waren ingeperkt. Mijn volk in Zuid-Afrika moest wel optimistisch blijven om tegen alle verwachtingen in een democratie te kunnen worden. Zuid-Afrika zelf moest wel optimistisch zijn. Het is een land dat was veroordeeld en totaal werd afschreven door de rest van de wereld.
‘Ik ben voorzichtig met uitspraken over waar we zijn als mensheid en waar we moeten uitkomen. Maar ik denk wel dat mijn optimisme voortkomt uit het kijken naar het verleden en dan beseffen waar we nu al zijn. We moeten nooit vergeten dat we al op hoge snelheid vooruit zijn gegaan. Er zijn altijd momenten dat we even terugvallen, maar het houdt me optimistisch dat we al veel obstakels hebben overwonnen.’
De Erasmusprijs wordt dinsdag 28/11 uitgereikt door koning Willem-Alexander in het Paleis op de Dam in Amsterdam.
De Erasmusprijs is een internationale oeuvreprijs voor personen die een uitzonderlijk belangrijke bijdrage hebben geleverd aan de cultuur of wetenschap. De prijs bestaat sinds 1958 en ging eerder naar onder anderen schrijvers David Grossman en A.S. Byatt, journalist Barbara Ehrenreich en filosoof Jürgen Habermas. Het thema van dit jaar is Lof der Zotheid, naar het boek vol politieke satire van Desiderius Erasmus uit 1509. Trevor Noah is de jongste winnaar ooit, de eerste uit Zuid-Afrika, en het is pas de tweede keer dat een komiek de Erasmusprijs wint.
- Met zijn wereldwijde doorbraak werd Trevor Noah het boegbeeld van de stand-upcomedy in Zuid-Afrika. In de documentaire You Laugh But It’s True uit 2011 is te zien hoe Noah een bezoek brengt aan zijn familie in het township Soweto van Johannesburg. De film schetst een beeld van de beginjaren van Noahs carrière, toen er in Zuid-Afrika nog nauwelijks comedyclubs waren en witte comedians het overwicht hadden.
Inmiddels is de comedywereld van Zuid-Afrika groter en diverser geworden. Er is een nieuwe generatie zwarte komieken met geëngageerde shows over racisme en de koloniale erfenis. Dit ‘Trevor Noah-effect’ wordt getoond bij de Comedy Check-In op maandag 27/11 in theater De Kleine Komedie. Twee van de vier stand-upcomedians komen uit Zuid-Afrika: Tumi Morake (foto) en Kagiso Mokgadi. Daarnaast zijn er optredens van Anton Tymoshenko uit Oekraïne en Fabrizio Copano uit Chili. De avond wordt aan elkaar gepraat door de Nederlandse cabaretier Rayen Panday.
- Trevor Noah wordt dinsdag 28 november geïnterviewd door presentator Humberto Tan in Carré in Amsterdam. Tan bevraagt Noah dan over zijn jeugd, zijn carrière en de bevrijdende kracht van humor. Tijdens deze avond is er ook een optreden van het muzikale vrouwenduo Shakuar, dat Afrikaanse en Europese muziekstijlen combineert.
- De Zuid-Afrikaanse comedians Morake en Mokgadi blijven nog even in Nederland, want op woensdag 29/11 spelen zij nog een show in de Rotterdamse comedyclub Haug.
28 september 2015 bij zijn eerste uitzending als host van The Daily Show
‘Er was geen Amerikaan beschikbaar voor deze baan. Dus opnieuw wordt een baan die door Amerikanen is afgewezen opgevuld door een immigrant.’
12 juli 2016 in The Daily Show over de verkiezing van Donald Trump als president
‘Eerder heb ik een item gemaakt waarin ik beweerde dat Trump in feite een Afrikaanse dictator is. En op dit moment moet ik dat misschien terugnemen. Ik denk dat hij erger is.’
12 maart 2020 in The Daily Show bij de eerste lockdown
‘De Wereldgezondheidsorganisatie heeft corona tot pandemie uitgeroepen. Voor mensen is dat behoorlijk eng, maar vanuit het virus gezien best wel cool: ‘Hé, we begonnen in Wuhan, kijk hoe ver we zijn gekomen!’
30 mei 2022 bij optreden White House Correspondents Dinner met president Joe Biden
‘Sinds president Biden is geïnstalleerd gaan we weer de goede richting op in dit land. Alles gaat weer omhoog: de gasprijzen, de huurprijzen, de prijzen van de boodschappen - alles!’
9 december 2022 bij zijn afscheidsuitzending van The Daily Show
‘Wees alsjeblieft niet verdrietig om mijn afscheid. Jullie zouden juist blij moeten zijn: de Afrikaanse leider staat op vredige wijze zijn macht af. Dat is nooit een garantie.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden