Documentairemaker Sahar Meradji (39) zit bij de 36-jarige Brabander Eric in de achtertuin om over zijn weg naar extreem-rechts gedachtengoed te praten. Het is een zonnige dag. Op een tuintafel ligt een Bijbel en om zijn nek draagt Eric een zwart kruis. Sinds kort is hij lid van de Orde van de Tempeliers, een christelijke beweging die wordt geassocieerd met rechts-extremisme vanwege een virulente afkeer van moslims.
Eric – geen vrienden, woont alleen, krijgen we in een voice-over te horen – zit er gesloopt bij. Met een licht overslaande stem probeert hij woorden te geven aan de oorsprong van zijn gedachtengoed. Die lijkt deels te maken te hebben met een gevaarlijke thuissituatie in zijn jeugd. Zonder er expliciet op in te gaan, vertelt hij hoe de politie geen vinger uitstak om hem in veiligheid te brengen. Vandaar zijn diepe wantrouwen jegens de overheid.
Over de auteur
Hassan Bahara is sinds 2021 media- en cultuurredacteur voor de Volkskrant. Daarvoor schreef hij over (online)radicalisering. Eén week in de maand doet hij dienst als tv-recensent
Of we zijn extreem-rechtse gedachtengoed moeten begrijpen uit zijn jeugdtrauma, wil Meradji weten. Eric veert op. Dat absoluut niet. Zijn trauma heeft hem hooguit geholpen om op vroege leeftijd de ogen te openen voor alles wat er door toedoen van de overheid misgaat in Nederland.
Krab aan de oppervlakte bij een rechts-extremist en daaronder vind je in de meeste gevallen een mens met een bewogen leven, die zijn of haar redenen heeft om dat pad in te slaan. In Eigen volk eerst, de vierdelige documentairereeks van Meradji, is dat het geval bij vijf mensen die voluit voor extreem-rechts hebben gekozen, of daar tegenaan schuren.
Na Rutger en de nationalisten, waarin presentator Rutger Castricum deelaspecten van het nationalistische gedachtengoed uitdiept, is dit het tweede Powned- programma van dit jaar waarin de extreem-rechtse onderbuik wordt verkend. In Eigen Volk Eerst portretteert Meradji onder anderen een Rotterdams stel dat zich inzet voor de organisatie Identitair Verzet en Iem al Biyati, de Koerdisch-Iraakse leider van de jongerentak van Forum voor Democratie.
Een van de redenen voor Meradji om deze documentairereeks te maken, zijn de herhaalde waarschuwingen van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) voor het oplevend rechtsextremisme en de geweldsdreiging die ervan uitgaat. In de jaarverslagen van de AIVD wordt een terroristische aanslag door extreem-rechtse eenlingen al enkele jaren ‘voorstelbaar’ geacht.
‘Ik was erg benieuwd naar wie deze mensen zijn’, vertelt Meradji in een telefonisch gesprek. ‘Waar gaat het ze om? Ik wilde meer inzicht krijgen in het eerlijke verhaal over deze mensen, zonder ze te veroordelen. Want dat roept dit onderwerp natuurlijk meteen op: veroordeling.’
‘Dat achter haat een gevoel van uitsluiting en afwijzing schuilgaat. En een gevoel van verlies. Verlies van identiteit en angst voor de toekomst. Deze maatschappelijke onvrede is iets waar we allemaal wat mee moeten.’
Elke aflevering opent Meradji met de disclaimer dat Eigen volk eerst een ‘oordeelloze schets’ wil geven van rechts-extremisme. Ze zoekt haar onderwerpen thuis op, eet Chinese afhaal met ze op de bank, loopt rond op jongerendagen van JFvD om JFvD-leider Iem al Biyati te vragen naar haar jeugd.
Confronterend is Meradji in haar journalistieke aanpak nooit. Liever laat ze de mensen uitgebreid hun verhaal doen om tot de kern van hun gedachtengoed te komen. In de meeste gevallen is dat een sterk anti-overheidssentiment – Brussel is te machtig, politiek Den Haag knijpt de kleine man financieel uit – in combinatie met een fel beleden xenofobie.
Expliciete oproepen tot geweld worden niet geuit. Alleen Eric komt daar enigszins bij in de beurt. In het verleden, zo vertelt hij, was hij bereid om tot de dood te vechten tegen de ME bij anti-overheidsprotesten. Zijn radicalisering kostte hem zijn huwelijk. Inmiddels zegt hij niet meer aan demonstraties mee te doen.
‘Als de AIVD drie jaar achter elkaar de alarmklok luidt en waarschuwt dat onze democratie in gevaar is door rechts-extremisme, dan denk ik niet dat het om iets marginaals gaat. Daarnaast: als je de uitspraken van de mensen die ik volg plaatst naast wat je tegenwoordig op tv of in de politiek hoort, dan is het zeker niet marginaal. En daarom vond ik het belangrijk om deze mensen te onderzoeken. We moeten naar ze luisteren, want hun gedachtengoed verdwijnt niet zomaar.’
‘Je kunt de uitspraken die gedaan worden in het programma prima afwijzen als haatdragend. Maar de onvrede die erachter zit, die moeten we wel proberen te begrijpen.’
‘Omdat we nu eenmaal een bepaalde mate van begrip voor elkaar moeten hebben in een democratie, zodat we in staat blijven om naast elkaar te leven. Als we elkaar gaan afwijzen, komen we nergens.’
‘Geschrokken ben ik niet. Ik ben wel bezorgder geraakt. Hoe meer een groep het gevoel heeft dat ze niet wordt gehoord, hoe groter de onvrede wordt. En dat kan grote consequenties hebben.’
‘Groeiende frustratie die zich mogelijk steeds meer zal richten op andere bevolkingsgroepen.’
‘Dat is niet aan ons, de media. Ik wilde vooral inzicht geven in de problematiek. Oplossingen zijn aan de politiek.’
Eigen volk eerst van Sahar Meradji. Vanaf maandag 27/11 om 21.15 uur op NPO 3.
Sahar Meradji werd in 1984 geboren in Teheran en kwam als 5-jarige naar Nederland. Ze maakte voor Powned de documentairereeksen Verdoofd (2020, over mensen die verslaafd zijn), Seksengelen (2021, over vrouwelijke sekswerkers), Ik woke van jou (2022, over het fenomeen ‘woke’) en voor de EO Verloren kinderen (2022, over gezinnen met veel problemen).
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden