Spectaculair nieuws over de kosmos? Grote kans dat er geen foto bij zit, maar een tekening. Daniëlle Futselaar maakt zulke kunstwerken al meer dan tien jaar. Nu haar werk in de collectie van wetenschapsmuseum Boerhaave komt, deelt ze haar favoriete beelden.
Hoe een grote ster met veel geweld een kleiner exemplaar verzwelgt. Een verre Venusachtige planeet die verschroeit in de verzengende hitte van z’n moederster. Of een buitenaards landschap waar rivieren sierlijk over het oppervlak krommen. Het zijn zomaar wat voorbeelden van het werk van kunstenaars die de kosmos tekenen.
Ondanks de haarscherpe HD-beelden van het heelal die de krachtigste telescopen kunnen produceren, leidt het duizelingwekkende formaat van het heelal er nog altijd toe dat bij sommige dingen wetenschappers lang niet alles in beeld kunnen brengen. Omdat ze te ver weg staan voor een foto, bijvoorbeeld.
Over de auteur
George van Hal schrijft voor de Volkskrant over sterrenkunde, natuurkunde en ruimtevaart. Hij publiceerde boeken over alles van het heelal tot de kleinste bouwstenen van de werkelijkheid.
Waar echte waarnemingen tekortschieten, springen tekenaars daarom bij. Een van hen is de Nederlandse grafisch ontwerper en illustrator Daniëlle Futselaar, wier astronomische tekeningen zijn gebruikt door alles van Nasa tot en met vakblad Nature. Vanaf zondag neemt het Leidse wetenschapsmuseum Boerhaave al haar astrokunst op in zijn archief. ‘Mijn werk onthult hoe we naar het heelal kijken en dat willen ze bewaren, zeiden ze. Niet alleen voor nu, maar ook voor over honderd jaar.’
‘Dat begon op een roeimachine. Die stond thuis voor de televisie. Tijdens het sporten stuitte ik op een lezing van de Amerikaanse astronoom Seth Shostak, van het Seti-instituut, dat zoekt naar signalen van buitenaards leven.
‘Ik kende Seti alleen uit Hollywood. Ik had de sciencefictionfilm Contact op dvd, over een astronoom die bij dat instituut werkt. Die film heb ik wel 25 keer gezien. Mijn mond viel open toen ik ontdekte dat het instituut echt bestond. Ik heb het nog diezelfde avond een mailtje gestuurd. Ik kreeg meteen al de volgende dag een mail van Shostak terug. In het Nederlands! Hij bleek dertien jaar bij de Rijksuniversiteit Groningen te hebben gewerkt en hier te hebben gewoond.
‘Ik ben in de loop der jaren steeds meer illustratiewerk voor Seti gaan doen. En Seti heeft weer een band met onderzoeksinstituut Nasa Ames, onderdeel van Nasa, veel astronomen werken bij beiden. Zo wist Nasa me ook te vinden. Uiteindelijk ben ik geadopteerd door de sterrenkundige gemeenschap. Ik heb zelfs Jill Tarter ontmoet, ben bij haar thuis geweest. Dat is de astronoom op wie het hoofdpersonage uit Contact gebaseerd is.’
‘Ik hoor vaak dat ik alles heel kleurrijk maak. Veel van dit soort tekeningen zijn relatief grijs en zwart. Ik denk soms: laat ik dat nu ook eens proberen, want de grote jongens doen dat ook. Maar nee hoor, dan wordt het toch weer kleurrijk. Tegelijk vind ik dat ook logisch. Hier op aarde is hartstikke veel kleur, waarom zou dat in het heelal niet zo zijn?’
‘Aan de ene kant veel. Ik begin altijd vanuit m’n eigen stijl. Maar aan de andere kant krijg ik vooraf wel een briefing van de wetenschappers en achteraf feedback. Ik herinner me dat iemand eens zei: er mag wel een maan bij deze planeet. Dus ik tekende die. Maar toen kreeg ik direct commentaar terug: nee, dit kan niet, je hebt hem te groot getekend. Zo dichtbij zou hij direct op de planeet klappen. Zo’n tekening is dus vaak een proces, met verschillende versies.’
‘Sommige van mijn illustraties zijn vrij duidelijk illustraties en geen foto-bewerkingen. Ik kreeg ooit van een astronoom te horen dat dat juist goed is, zodat mensen zich niet zouden vergissen dat het een echt beeld is. Ik maak soms overigens wel beelden die bijna fotografisch lijken, want ik maak alles zoveel mogelijk naar de wens van m’n opdrachtgever.
‘Of m’n illustraties de verkeerde verwachtingen wekken over hoe dingen er in werkelijkheid uitzien, weet ik niet. Astronomen leveren de feiten, maar er komt een hoop fantasie bij kijken. Het is geen werkelijkheid.’
‘Ik heb al 21 jaar m’n eigen bedrijf als vormgever en illustrator. Een van m’n grootste klanten zit in de verpakkingsindustrie. Ik maak ook kinderboeken. Ik doe dus van alles, ik teken niet alleen het heelal. En die draken, ja, dat is ook gekomen omdat ik draken gewoon leuk vind. En mensen vinden blijkbaar ook dat ik goed draken kan tekenen. Daarom mag ik af en toe drakencovers voor boeken maken. Hartstikke gaaf! Draken en sterren, wie wil dat nou niet?’
‘Dat komt door jullie, door de Volkskrant! Een tijdje terug schreven jullie een artikel over artist’s impressions waarvoor ik werd geïnterviewd. Bart Grob, de curator van Boerhaave, had dat gelezen en stuurde mij meteen een mailtje dat ze mijn werk wilden hebben.
‘Als zzp’er dacht ik: hé, dat is leuk, ze willen iets van me kopen. Dus ik maakte een belafspraak. Toen vroeg hij: waar laat je je bestanden eigenlijk, nadat je ze gemaakt hebt? Dus ik zei: nou ja, ik heb een dropbox…
‘Ik begreep niet meteen wat hij bedoelde. Dat ze niet een beeld wilden kopen voor een tentoonstelling of zoiets, maar dat ze echt al mijn werk wilden archiveren. Dat is echt zo’n enorme eer! Alles dat ik gemaakt heb, alles dat ik nog ga maken, wordt nu bewaard. Zo word ik toch een beetje onsterfelijk.’
‘Hier wilde ik echt lekker mee knallen. Wat je hier ziet, is een magnetar, een neutronenster met een sterk magneetveld. Ik maakte deze voor Astron, het Nederlandse instituut voor radioastronomie. En toen schreef iemand op de Facebookpagina van dat instituut: ‘Ik vind deze echt wel een beetje te flashy.’ Sommige wetenschappers houden van een wat meer ingetogen, grauwig beeld. Een paar weken later stond deze echter op de cover van het Duitse wetenschapstijdschrift Sterne und Weltraum. Hij trekt dus wel de aandacht.’
‘Hier moest ik een beeld maken bij onderzoek naar fast radio bursts, een type radiosignalen uit de ruimte. Ik koos voor deze fotobewerking. Bij vorige illustraties over fast radio bursts liet ik letterlijk het signaal zien, als een soort EEG. Hier wilde ik iets anders doen. Het is wel hetzelfde signaalpatroon, maar ik heb het een andere uitstraling gegeven. Lekker warme kleuren, tegenover de paarse achtergrond van de foto. Wetenschappelijk slaan die kleuren echt nergens op, maar soms kies ik liever voor het mooie.’
‘Hier zie je hoe een grote ster een kleine ster verzwelgt. Normaliter zou de kleine ster dan ingekapseld zijn in de grote en kun je dit dus niet zien. Maar bij deze illustratie was de opdracht om toch te tonen wat er gebeurt. Dit is helemaal door de wetenschappers voorgekauwd. De band van plasma om de kleine ster, het materiaal dat eruit schiet, de grote ster die op de achtergrond vervormt tot een soort ei, het is allemaal op basis van de wetenschappelijke verwachtingen.’
‘Hier zie je hoe zwaartekrachtgolven worden veroorzaakt door botsende zwarte gaten en daarna over de aarde trekken. Ook de neutronensterren speelden bij dit onderzoek een rol, als een soort bakens. Dat moest allemaal in één afbeelding komen. Hier heb ik daarom visueel veel vrijheid gekregen. In werkelijkheid kun je die golven niet zien, en zijn die neutronensterren en zwarte gaten ook niet zo groot ten opzichte van de aarde. Als het dan toch lukt om het verhaal in één plaatje te vertellen? Dat is heel cool.’
‘Dit is de tweede astrotekening die ik ooit heb gemaakt. M’n eerste was ook van een planetoïde, maar dat was echt nog een soort oliebol in de ruimte. Deze vind ik al een stuk beter geslaagd. Ook nog met die opening erin, zodat je ziet hoe de binnenkant eruitziet. Als ik deze nu had gemaakt, had ik de tekening wel wat meer kleur gegeven. Van het zonlicht, van het gesteente. Het hoeft echt niet allemaal zo grijs en stoffig te zijn.’
‘De opdracht hier was: doe maar een saaie planeet, een soort Saturnus zonder ringen. Als ik lezingen geef over m’n vak, laat ik deze vaak zien, in verschillende versies. De laatste tien versies van deze illustratie maakte ik namelijk alleen nog om die twee rode sterren in de verte perfect te krijgen. Die moesten erin, want die hadden de astronomen in het echt ook gezien. De ene keer moesten ze weer iets meer, de volgende keer weer iets minder rood. Dat is hoe sterk astronomen op de details letten.’
‘Ik vind deze zelf gewoon heel mooi. Deze planeet staat altijd met dezelfde kant naar de ster. Dus aan de ene kant is het redelijk koel, aan de andere kant wordt hij helemaal verschroeid. Ik vond die korstigheid van de planeet een genot om te mogen tekenen. Het is een beetje Venusachtige planeet, zei men, dus Venus was ook echt de inspiratie voor deze afbeelding. Als ik dit beeld zie, denk ik: ja, deze heb ik echt met veel plezier gemaakt.’
‘Ik maakte deze illustratie van exoplaneet Kepler 452b voor het Seti-instituut. Het was onderzoek in samenwerking met Nasa, maar Nasa wilde deze tekening niet gebruiken. Voor hen was dit gedetailleerde oppervlak te speculatief. Ze gebruikten zelf een illustratie die de planeet van een afstandje toonde. In de media werd bijna alleen deze gebruikt, van National Geographic tot The New York Times. Mijn beeld vangt duidelijker dan dat van Nasa het verhaal van het onderzoek, denk ik: dat er wellicht vloeibaar water is op deze planeet en dat hij geologisch actief is.’
‘Als je goed kijkt, zie je op die planeet rechts allemaal lichtjes. Dit is Proxima Centauri, waar het Breakthrough Listen-project met een radiotelescoop zocht naar zogeheten techno-signatures, zoals het gebruik van elektriciteit, want er zou daar weleens leven kunnen zijn. Zoiets als dit verzin ik niet zelf, dit gebeurt allemaal in opdracht. Ze geven precies aan wat ze willen. Deze is lekker sciencefictionachtig, maar heeft toch op de cover gestaan van Nature Astronomy, een heel serieus vakblad.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden