De Nederlandse verkiezingsuitslag is geen uitzondering: bijna eenderde van de Europese kiezers stemt al enige tijd op populistische partijen, zowel aan de linker- als rechterzijde. Ongeveer de helft van die stemmen gaat naar extreem-rechtse partijen, en dat is ook de snelst groeiende groep.
De Italiaanse socioloog Francesco Marolla onderzocht op basis van data uit grootschalige Europese onderzoeken van de afgelopen twintig jaar waarom Europeanen die populistische partijen en ideeën steunen. Deze maand verdedigde hij aan de Universiteit van Tilburg zijn proefschrift Why Do Europeans Support Populism? Opvallende uitkomst: juist in welvarende landen krijgen populistische partijen steun van mensen die zich niettemin gemarginaliseerd voelen.
Over de auteur
Margriet Oostveen is wetenschapsredacteur van de Volkskrant. Ze schrijft over sociale wetenschappen, geschiedenis en maatschappij. Eerder trok ze tien jaar als columnist door Nederland.
‘Ik ontdekte dat het vooral om de perceptie gaat dat je niet meer meedraait in het centrum van de samenleving. Mensen voelen zich geen gewaardeerd lid meer van de samenleving.’
‘In landen als Noorwegen, Zweden, Nederland, Denemarken. Kortom: welvarende, Noord-Europese landen met een hoge mate van mondialisering en een hoog bruto binnenlands product.
‘Je ziet dat waar deze factoren hoger zijn, het effect van die ervaren sociale marginalisering ook sterker is in de steun voor populistische partijen. Hoe meer mensen het eens waren met de stelling dat ze zich niet geïntegreerd voelen in de samenleving of niet gewaardeerd worden als leden, hoe meer ze die partijen steunden.’
‘De reden dat ik het over waarnemingen van mensen heb, is dat in eerder onderzoek vaak werd gemeten met materiële indicatoren. Bijvoorbeeld de vraag of iemand werkloos is of weinig verdient. Dan spreekt het als het ware vanzelf dat je je buitengesloten voelt. Maar wat we nu zien gebeuren is dat ook welvarende mensen ervaren dat ze niet gewaardeerd worden, en naar de zijlijn worden geschoven.’
‘Dat is wel de richting waar je in kunt denken. We gebruikten verschillende gegevens en onderzoeksmethoden, maar ik denk dat we tot vergelijkbare conclusies zijn gekomen.’
‘De context is anders, maar de partijen in de coalitie hebben in Italië kiezersaantallen die ook niet verklaard kunnen worden uit alleen een stem van de kansarmen. En er zijn goede redenen om aan te nemen dat rijkere mensen op die partijen stemmen, omdat ze willen dat de Italiaanse samenleving terugkeert naar bepaalde patronen. Wat in Nederland ook gebeurt, gezien de boodschap van Geert Wilders.’
‘Mijn onderzoek bestrijkt die vraag niet echt, dus daar kun je alleen over speculeren. Maar als ik nu denk aan de literatuur dan kom je daarin vaak tegen dat de sociale groepen die voorheen links stemden, zich nu niet meer herkennen in de waarden en het beleid die zij propageren. Zij voelen zich over het hoofd gezien.’
‘Neem het principe van de meerpartijenregering, van coalitievorming, waar Nederland goed in is. En jullie hebben een lage kiesdrempel om de politieke vertegenwoordiging van minderheden te garanderen. Dit heeft een reden, naar mijn mening, namelijk dat de Nederlandse samenleving heterogeen is.
‘Er zijn veel sociale belangen, veel sociale groepen. En als je dat ontkent, betekent dat het ontkennen van de realiteit van de Nederlandse samenleving. Kiezers die dat niet begrijpen kunnen gefrustreerd raken, omdat ze het gevoel hebben dat het voor veel partijen en groepen moeilijk is om tot overeenstemming te komen. Volgens populisten is er maar één belang: het volk, de meerderheid, en mogen anderen zich daar niet mee bemoeien. Dat kan dan aantrekkelijk klinken.’
‘Dat komt uit een hoofdstuk in mijn proefschrift waarin ik de focus meer heb verlegd naar extreem-rechts, zoals de extreem-rechtse partijen. Wat ik daar ontdekte is dat deze partijen erin geslaagd zijn hun reputatie te behouden als de noodzakelijke partij voor de kiezers die immigratie willen beperken.
‘Wat Nederland betreft: ik denk dat de VVD probeerde dat beleid een beetje te kopiëren. Maar uiteindelijk lukte dat dus niet omdat de kiezers de PVV beloonden en niet de VVD. Het was dus niet voordelig om richting anti-immigratie te gaan.
‘En dat zie je terug in mijn resultaten, omdat in heel Europa de pogingen van reguliere partijen om dat soort beleid te kopiëren electoraal niet echt beloond werden: kiezers bleven daar over het algemeen nog steeds op extreem-rechtse populisten stemmen in plaats van op het reguliere alternatief.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden