‘We gaan samenwerken met andere partijen’, zei Geert Wilders donderdag tegen zijn nieuwe 37-koppige fractie in de Tweede Kamer. ‘Die Nederlander verdient het dat de PVV in een volgend kabinet komt. En dat gaat ook gebeuren.’
De boodschap voor de plotseling bij de PVV welkome media was duidelijk: Wilders wil zo snel mogelijk een kabinet op het bordes, liefst met VVD en NSC. Met zijn welwillende houding verhoogde Wilders de druk op Dilan Yesilgöz en Pieter Omtzigt. Zij moesten nu maar over de brug komen.
Nog voordat de vrijdag aangewezen verkenner, PVV-senator Gom van Strien, aan de slag kon, reageerde Dilan Yesilgöz: de VVD gaat als verliezer van de verkiezingen hoogstens gedogen. Wilders moet het verder maar uitzoeken met die andere verkiezingswinnaar, Pieter Omtzigt.
Over de auteur
Frank Hendrickx is politiek verslaggever voor de Volkskrant. In 2022 kreeg hij de journalistieke prijs de Tegel voor zijn onthullingen over de mondkapjesdeal van Sywert van Lienden en co. Hendrickx was eerder correspondent in de VS en Rusland.
Volg alles over de Tweede Kamerverkiezingen hier.
Wilders reageerde ‘teleurgesteld’, maar hoopt Yesilgöz in een later stadium toch nog over te halen. De PVV-leider heeft ook gezien dat Ipsos-onderzoek uitwijst dat 84 procent van de VVD-kiezers wel voelt voor een samenwerking met de PVV. Kan Yesilgöz, die toch al verzwakt is door haar verkiezingsnederlaag, die wens van haar achterban blijven negeren?
Ook Omtzigt zal zich die vraag moeten stellen. Bijna negen van de tien NSC-kiezers staan open voor een coalitie met de PVV, ook al heeft de ex-CDA’er consequent duidelijk gemaakt niet met Wilders in zee te willen. Omtzigt liet zich vrijdag niet in de kaarten kijken en gaat eerst met de verkenner praten.
Dat Yesilgöz wel al meteen stelling neemt, kan onderdeel zijn van een vertrouwd onderhandelingsspel. Hoe moeilijker de VVD doet, hoe meer er straks tijdens formatie kan worden binnengehaald. De vraag is alleen of deze formatie zich aan de oude Haagse wetten gaat houden. In het verleden was de grootste partij altijd bereid tot enorme concessies om een coalitie tot stand te brengen. Maar geldt dat ook voor Wilders?
De PVV-leider heeft tijdens de campagne gouden bergen beloofd aan zijn stemmers. Het eigen risico bij de ziektekostenverzekering gaat bij hem ‘morgen’ naar nul, zo hield hij een kiezer voor tijdens een spraakmakend moment in het SBS-debat. Alleen al dat plan, waar Wilders amper nog onderuit kan, kost 6 miljard euro per jaar. Daarnaast wil de PVV de btw op boodschappen afschaffen, het minimumloon verhogen en de belastingen en de energierekening drastisch verlagen.
Al die beloftes zijn moeilijk te verenigen met het sobere begrotingsbeleid dat zijn beoogde coalitiepartners VVD en NSC willen voeren. Om Omtzigt en Yesilgöz binnenboord te halen, zal Wilders heel wat kiezers moeten teleurstellen.
Een andere open vraag: is de PVV in staat om te regeren? Veelzeggend zijn uitspraken van afzwaaiend PVV-Kamerlid Harm Beertema bij omroep Ongehoord Nederland, nog geen twee weken voor de verkiezingen. ‘Meeregeren? Hoe dan?’, vroeg Beertema zich af. ‘De mensen hebben ze er niet voor, ben ik bang. Ik zou niet weten waar ze die vandaan zouden moeten halen.’
Net als andere PVV-spijtoptanten in het verleden vertelde Beertema dat Wilders mensen met expertise altijd van zich af duwt. ‘Mensen met eigen profiel, een eigen inhoud, die regeringsfähig zouden kunnen zijn, worden door hem buitenspel gezet.’
De PVV blijft zo voor andere partijen een black box. Yesilgöz had ervoor kunnen kiezen om wel te gaan onderhandelen met Wilders, maar dat zou haar ook politiek kapitaal kosten. Ze wordt nu al gezien als de vrouw die de opkomst en normalisering van de PVV mogelijk heeft gemaakt door de deur naar Wilders op een kier te zetten tijdens de campagne. Als ze aanschuift aan de formatietafel zal dat beeld alleen maar versterkt worden.
Omtzigt betaalt mogelijk een nog hogere prijs als hij gaat onderhandelen. Hij heeft samenwerking eerder nog uitgesloten en binnen NSC zijn linkse leden actief die niets met Wilders ophebben. Omtzigts prille partij kan meteen scheuren gaan vertonen.
Het belangrijkste is dat Yesilgöz en Omtzigt geen enkele garantie hebben dat Wilders uiteindelijk toch niet terugschrikt voor regeringsverantwoordelijkheid en zijn gesprekspartners achterlaat met gebutste imago’s. Sinds 2012 is er nooit meer onderhandeld met de PVV.
Goede opties zijn er niet. De boot afhouden, zoals VVD en NSC nu lijken te doen, is eveneens riskant. Wilders heeft nu al vakkundig het beeld gecreëerd dat zijn beoogde partners alleen maar ja hoeven te zeggen om een rechtse coalitie mogelijk te maken. Als de onderhandelingen nooit op gang komen, kan hij zich als slachtoffer van de gevestigde orde weer terugtrekken naar de zijlijn. Dat hoeft hij zijn ongeteste PVV ook niet te onderwerpen aan een vuurproef in een kabinet.
Zo is het pokerspel op de rechterflank begonnen. De nieuwe partijleiders van VVD en NSC zullen niet al te blij zijn met hun kaarten.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden