‘Nog niet eerder zagen we zo’n groot radicaal-rechts blok’, zegt Sarah de Lange, hoogleraar politicologie aan de Universiteit van Amsterdam. ‘Al vrij lang haalt radicaal-rechts ongeveer 20 procent van de stemmen. Als je de 37 zetels van de PVV optelt bij de vier zetels van JA21 en FvD kom je op 41. Dat is zeker 10 zetels meer dan het jarenlang was. BBB, dat 7 zetels heeft behaald, zou ik niet onder radicaal-rechts scharen, ik reken die partij onder agrarisch-populistisch.’
De Lange (42) is in Nederland een van de grootste experts op het gebied van radicaal-rechts. Zij studeerde politicologie in de tijd dat Pim Fortuyn werd vermoord en promoveerde uiteindelijk op de deelname van populistisch radicaal-rechtse partijen in coalities in Europese landen. In 2016 werd ze benoemd tot bijzonder hoogleraar aan de UvA, waar ze de Dr. J.M. den Uyl-leerstoel bekleedde en het verval van sociaal-democratische partijen onderzocht.
‘Absoluut. We hebben gezien dat de gevestigde partijen de afgelopen jaren veel aandacht hebben besteed aan radicaal-rechtse thema’s, ze zijn steeds verder naar die kant verschoven. Opvallend was dat bij deze verkiezingen het opschuiven op een ander aspect gebeurde dan voorheen. In het verleden zag je dat partijen als de VVD vooral richting radicaal-rechts neigden als het ging over integratie, dus dat immigranten zich moeten aanpassen aan Nederlandse normen en waarden. Nu vond de grote verschuiving plaats op immigratie.
‘Wilders pleit al heel lang voor nul instroom. Andere partijen, zoals VVD, NSC en BBB, zijn daarin meegegaan door een grote reductie van immigratie te bepleiten of zelfs een maximaal aantal migranten. Het was het belangrijkste onderwerp van de campagne. En er werd een expliciete link gelegd tussen immigratie en de problemen van Nederlanders, vooral de wooncrisis werd in verband gebracht met immigratie.
‘Dat heeft Wilders in de kaart gespeeld. Hij zei telkens dat hij milder was geworden, maar daar is geen enkele aanwijzing voor als je zijn programma bekijkt. Daar staan nog steeds dezelfde radicale standpunten in. De media gingen grotendeels mee in dat gematigde verhaal en Dilan Yesilgöz sloot hem niet langer uit, zoals Mark Rutte jarenlang had gedaan.
‘Migratie was een van de belangrijkste onderwerpen voor kiezers, en het belangrijkste voor de PVV-stemmers, bleek uit een peiling van Ipsos. Kiezers vinden Wilders op dit thema overtuigender dan de gevestigde partijen, omdat die partijen eerder te weinig aan immigratie hebben gedaan. Onder die omstandigheden is het dus logisch dat kiezers voor ‘het origineel’ gaan en niet voor de kopie.’
‘Ik weet niet of je dat kunt concluderen. De grootste nieuwe groep die Wilders heeft aangetrokken, komt van de VVD, dat zijn 15 procent van zijn kiezers. We weten niet of zij al die radicale standpunten voordien al hadden. Maar als je het hebt over het politieke discours, dan zijn we zeker radicaler geworden.’
‘Er werd vanuit links wel steeds op gewezen dat er ook belangrijke andere oorzaken zijn van de wooncrisis. Maar je zag een duidelijke dynamiek in de tv-debatten: er deden vaak maar een paar kandidaten mee, dat waren telkens vooral rechtse partijen, waardoor het rechtse discours veel dominanter was. Het was steeds Timmermans tegen de rest. Waarbij Timmermans op sommige thema’s toegeeflijk was, zoals stikstof.’
‘Het is mogelijk dat een deel van de kiezers wil dat er grofweg in die richting bewogen wordt en dat het hun niet zo uitmaakt of de immigratie werkelijk op nul komt. Maar dat is iets anders dan hoe de partij zelf denkt over de standpunten. Of hoe de partij beschouwd wordt vanuit het buitenland, waar men het PVV-programma ook kent. Voor de positie van Nederland in de wereld is deze uitslag heel ingewikkeld. Wilders heeft nog steeds een Nexit op zijn programma staan.’
‘Ja, het was extreem naar binnen gekeerd, meer dan ooit. De oorlogen in Oekraïne en in Gaza speelden nauwelijks een rol. Over de Europese Unie ging het zelden. Terwijl de doorwerking in Europa van deze uitslag enorm zal zijn. Het versterkt de positie van radicaal-rechts op het hele continent.
‘Als Wilders premier wordt, kan hij samen optrekken met premier Giorgia Meloni en premier Viktor Orbán. Voorheen is de radicaal-rechtse samenwerking in Europa nooit echt van de grond gekomen. Wilders heeft in 2014 een poging gedaan met Marine Le Pen, maar in de Europese verkiezingen daarna speelde hij nauwelijks een rol. Dat zal vast anders zijn als we in het voorjaar weer mogen stemmen voor het Europese Parlement.’
‘Dat is te vroeg om te zeggen. We kunnen de stemmen nog niet uitsplitsen naar opleidingsniveau, inkomen en werk. Die data komen ongetwijfeld snel.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden