Terwijl een groot deel van Nederland zich op woensdagavond 9 uur bezighoudt met de politieke aardverschuiving die de eerste exitpolls laten zien, instrueert Jan Feddes (39) de andere vrijwilligers over de komende uren.
Na zijn ochtenddienst werd de voorzitter van het stembureau op het gemeentehuis in Geldermalsen tussen 3 uur ‘s middags en 9 uur ‘s avonds afgewisseld, maar nu is hij terug voor het echte werk. Samen met een groep andere vrijwilligers telt hij de komende uren alle stemmen die op dit stembureau zijn uitgebracht.
Kliko’s die bijna uitpuilen van de stembiljetten worden naar binnen gereden in de fonkelnieuwe raadszaal van de gemeente West Betuwe. De twaalf overgebleven vrijwilligers verspreiden zich over de containers, en pakken de stembiljetten er één voor één uit. Daarna moeten ze worden opengevouwen en opgestapeld. Dat blijkt voor sommigen nog knap lastig. ‘Dit is toch niet normaal, ik ben de tel nu al kwijt’, lacht een oudere vrijwilliger, zichtbaar worstelend met de enorme stembiljetten.
Op verkiezingsdag werken volgens het ministerie van Binnenlandse Zaken ongeveer honderdduizend Nederlanders mee aan de logistieke uitdagingen die zo’n dag met zich meebrengt. Van vrijwilligers op het stembureau tot werknemers van de buitendienst: allemaal spelen ze een rol in het democratische proces. Maar met name vrijwilligers zijn steeds lastiger te vinden, en daarom worden ook ambtenaren op grote schaal ingezet om mee te helpen.
De gemeente West Betuwe kwam daarom met een plan om het vrijwilligerswerk wat aantrekkelijker te maken, door haar vrijwilligers niet meer te belasten met het tellen van de stemmen op woensdagavond. Burgemeester Servaas Stoop zag tijdens de Provinciale Statenverkiezingen dat sommige tellers tot half 4 ‘s nachts bezig waren, en riep de Kiesraad daarom op om de telling op donderdag te laten plaatsvinden. Demissionair minister Hugo de Jonge (Binnenlandse Zaken) moest daar niets van weten: ‘Dat gaan we niet doen, je wil op dezelfde avond de uitslag’.
Sinds vorig jaar hebben gemeenten twee opties om het tellen van de stemmen in goede banen te leiden. Zo kunnen ze ervoor kiezen om op de verkiezingsavond op het stembureau de stemmen op een partij te tellen, en de volgende ochtend kan een nieuwe ploeg dan de stemmen voor het individu tellen. Om deze telling te mogen hanteren, hadden gemeenten dit tijdig aan de Kiesraad moeten doorgeven. Hebben zij dit niet gedaan, moet het op de ‘ouderwetse’ manier gebeuren: het tellen van alle stemmen op dezelfde avond.
Doordat de gemeente West Betuwe had ingezet op een telling op donderdag, is ze niet op tijd geweest met de aanvraag voor de eerste optie. De vrijwilligers in het gemeentehuis gaan dus een lange avond tegemoet. Zo ook Judith van Maanen (35), die zich niet laat afschrikken door dat vooruitzicht. ‘Ik doe dit al twaalf jaar en ik vind het nog steeds leuk. Er was altijd een tekort aan vrijwilligers, en ik vind het heel belangrijk dat er gestemd kan worden. Ik ben benieuwd hoe laat het vanavond wordt.’
Een uur na de sluiting van de stembus is de vrijwilligersploeg alweer ruim gehalveerd. Slechts vijf vrijwilligers gaan door tot het einde, onder leiding van voorzitter Feddes. Van Maanen pakt de stembiljetten van de tafel en leest het ingevulde lijstnummer voor, gevolgd door het nummer van de kandidaat op die lijst. Met name 1-01 (VVD, Yesilgöz) en 4-01 (PVV, Wilders) worden vaak geroepen. Weer een andere vrijwilliger herhaalt de nummers hardop, en voert ze in op de laptop. ‘Ik wil jullie niet ontmoedigen, maar we zitten op 600 van de 1.653’, zegt Feddes een half uur voor middernacht.
Daarmee lijkt het voor dit vijftal opnieuw een latertje te worden, iets dat burgemeester Stoop had willen voorkomen. ‘De minister wil dezelfde avond nog de uitslag. Dat is begrijpelijk, maar de keerzijde is dat betrekkelijk weinig gemeenten die voor middernacht hebben. Het is misschien een beetje flauw, maar dat is ook niet dezelfde dag. Dan denk ik bij mezelf: het is allemaal zo strak geregeld en je zet elkaar zo onder druk, en dat voor die paar uur. Is dat het wel waard?’
Stoop hoopt met zijn oproep van vorige week, om de telling op donderdag te houden, toch iets teweeggebracht te hebben. Dat wordt echter lastig, erkent hij. ‘Voor een andere manier van tellen is een wijziging van de Kieswet nodig, dat is niet binnen een jaar geregeld.’ Toch ziet hij ontwikkelingen: ‘Nederlandse gemeenten, het Nederlands Genootschap van Burgemeesters en de Nederlandse Vereniging voor Burgerzaken zijn met het ministerie in overleg over aanpassingen van de Kieswet. In dat kader wordt binnenkort bijvoorbeeld geëxperimenteerd met een kleiner stembiljet, wat ook tijd scheelt.’
Zo’n experiment laat voor de vrijwilligers in Geldermalsen nog even op zich wachten, zij moeten het nog doen met de enorme stembiljetten. Na ruim vier uur lopendebandwerk veren zij om 1 uur ‘s nachts weer op. Het einde van de stapel is bereikt, en er zijn geen fouten gemaakt. Nu is het aan voorzitter Feddes om het proces-verbaal op te stellen en die naar een centraal punt in de gemeente te brengen, daarna kan hij naar bed. Volgend jaar is hij opnieuw van de partij, net als de afgelopen vijftien jaar. ‘Ook al denk ik op zo’n avond soms: waarom doe ik het toch?’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden