N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.
De kiezer heeft gesproken en die is het spúúgzat. Het zijn Geert Wilders’ eerste woorden als de PVV-leider een dik half uur na de exitpoll de zaal binnenkomt om de overwinning van 35 zetels te vieren. Nederland heeft hoop nodig, zegt hij in het Schevenings café ’t Zeepaardje. Om „de asieltsunami” tegen te gaan, vervolgt Wilders. Om mensen meer geld te geven in de portemonnee. Meer veiligheid en zorg te bieden. De campagne is voorbij, zegt hij ook richting de andere partijen. „Nu moeten we zoeken naar overeenkomsten.”
De PVV wil regeren, en je kunt totaal niet om ons heen, zegt de lijsttrekker. „Iedereen moet over zijn of haar schaduw heen springen, wij óók.” En daarbij, zegt Wilders, „binnen de kaders van de wet en de grondwet blijven”.
Het is de eerste keer sinds 2014 dat de PVV een uitslagenavond organiseert. De woordvoerder van de PVV noemt het zo’n gedoe om te regelen vanwege de beveiliging. „Maar toen we de peilingen in de afgelopen dagen zagen, wilden we toch iets organiseren”, zegt hij. Het is een avond die met een overwinning van 35 zetels in de Tweede Kamer meteen historisch is te noemen. Nog nooit haalde de partij van Geert Wilders zo’n score.
De winst heeft PVV met name te danken aan een eindsprint. De campagne begon moeizaam. Tweede Kamerlid Lilian Helder stapte op 1 september van dit jaar van de PVV over naar de BoerBurgerBeweging. Kort daarop volgde de aankondiging van Harm Beertema dat hij na de verkiezingen niet terug wilde keren in de Kamer voor de PVV. Nog op verkiezingsdag maakte PVV-Kamerlid Danai van Weerdenburg bekend dat ze op BVNL zou stemmen.
In de Peilingwijzer stond Wilders tien dagen geleden nog op 16 tot 18 zetels, maar in de laatste campagnedagen steeg hij in de slotpeiling van dinsdag tot maximaal 29 zetels. Volgens onderzoekers van Ipsos steeg Wilders in de laatste week vóór de verkiezingen omdat kiezers hem wilden belonen voor zijn in hun ogen mildere toon. Ook speelt mee dat migratie een groot thema is, en dat speelt Wilders in de kaart. Hij trok daarmee de strategische stemmer, maar ook proteststemmers van Nieuw Sociaal Contract en BBB. Daarnaast bleek uit het Ipsos-onderzoek dat ook niet-stemmers en mensen die eerder op Forum voor Democratie, VVD en JA21 stemden, voor Wilders zouden stemmen.
Wilders maakte meteen na de val van kabinet-Rutte IV duidelijk dat hij in het komende kabinet wil gaan zitten. Hulp kreeg hij van VVD-lijsttrekker Dilan Yesilgöz. Haar voorganger Rutte weigerde met PVV samen te werken, maar Yesilgöz wilde Wilders níét op voorhand uitsluiten. In de campagne probeerde Wilders constructief te klinken. „De islam zal nooit uit ons dna gaan, maar de prioriteit ligt nu duidelijk bij andere zaken”, zei hij.
Wilders twijfelt er niet aan, maar gaat de PVV deelnemen aan het nieuwe kabinet? Met zo’n uitslag is het moeilijk om de partij te negeren. Maar tegelijkertijd wil GroenLinks-PvdA in elk geval niet met hem regeren. Pieter Omtzigt van NSC wijst het verkiezingsprogramma van de PVV af. En waar Yesilgöz de deur lang openhield, nam ze een dag voor de verkiezingen alsnog afstand. Met Wilders als premier doet de VVD sowieso niet mee, waarschuwde ze.
Dilan Yesilgoz (VVD) tijdens de uitslagenavond van de VVD voor de Tweede Kamerverkiezingen. Bart Maat
Er gaan heel veel handen voor heel veel open monden bij de VVD. Eerst bij het door de exitpolls verwachte verlies van de VVD zelf. En dan bij de enorme monsterscore van de PVV.
De zaal oogt daarna verdoofd. Alleen bij het zetelverlies van Bij1, dat in de exitpoll uit de Tweede Kamer lijkt te verdwijnen, gaat nog een luid gejuich op uit de zaal. Maar echt feestelijk is het niet: het is het gejuich van een groep mensen die iets zoekt om zich aan vast te klampen.
Lijsttrekker Dilan Yesilgöz komt al snel op het podium en houdt een korte speech. Ze zegt dat „er onvoldoende is geluisterd naar de mensen” en er „onvoldoende werkbare oplossingen zijn geboden.” En: „Ik denk dat hier grote lessen voor de politiek in zitten.”
Daarna maakt ze meteen duidelijk dat het nu aan de PVV is om een coalitie te vormen: „Het voortouw ligt nu niet bij ons.”
Avondjes van de VVD hebben dankzij uitstekende PR en goede catering de reputatie dat ze altijd gezellig zijn: er is bier, witte wijn en er zijn eindeloze hoeveelheden bitterballen en andere snacks. Zo is het deze avond ook, maar al vanaf het begin hangt er een unheimische sfeer in de Fokker Terminal in Den Haag.
Want met die biertjes en wijntjes proost je normaliter op een klinkende overwinning. En de VVD’ers in de zaal voelen al aankomen dat dat wel eens anders kan uitpakken. De afgelopen weken raakte de VVD onverwachts in de verdrukking in de aanzwellende race – in de peilingen – tussen PVV en GroenLinks-PvdA.
De VVD heeft zelf een cruciale rol gespeeld in het succes van de PVV: Dilan Yesilgöz brak als lijsttrekker met het beleid van haar voorganger Mark Rutte om elke vorm van samenwerking met de PVV uit te sluiten. In de weken die volgden leek Yesilgöz te weifelen en terug te komen op haar woorden.
Dinsdag zei ze nog in het radioprogramma Sven op 1 dat ze niet in een kabinet wilde onder premier Wilders. „Ik vind dat dit land een leider verdient die er voor iedereen is. Dus nee, dat ga ik niet doen.” Maar toen was de opmars van de PVV al begonnen, lieten de peilingen zien.
Over die strategische keuzes willen Tweede Kamerleden het nog niet hebben na het verschijnen van de exitpoll, die de PVV op 35 en de VVD op 24 zetels zet. Ook Ruben Brekelmans, het Tweede Kamerlid dat afgelopen zomer als eerste voorsorteerde op een samenwerking met de PVV, wil nog niet reageren.
Er zijn ook VVD’ers in de zaal die wél heel blij zijn. Zoals het groepje uit het Brabantse Nuenen dat, een glas witte wijn in de hand, jubelt over het vooruitzicht op een samenwerking met Wilders.
En dan zijn er de verliezers van de avond: de leden die al twijfelden over de toenadering tot de PVV en zich daarin nu bevestigd zien. Pim Tolmeijer, een bestuurslid van jongerenorganisatie JOVD, is zo iemand. Hij ziet de bui al hangen voordat de exitpolls binnen zijn. Lang niet iedereen zag deze koers zitten, weet hij. Hij kan het weten: hij stemde zelf D66. Lijsttrekker Yesilgöz sloot desondanks positief af: „Wij bouwen vanaf vandaag verder. Nu begint het pas echt voor ons.”
NSC-leider Pieter Omtzigt staat de pers te woord na de exitpolls. Dieuwertje Bravenboer
Gejuich, geroep, gefluit en ook ongeloof. In Metropool in Enschede kunnen de leden en kandidaat-Kamerleden van Nieuw Sociaal Contract hun geluk niet op. In één keer komt de partij, die drie maanden geleden werd opgericht, met twintig zetels in de Tweede Kamer.
„Wat zijn we blij en trots”, zegt Nicolien van Vroonhoven, de nummer twee en rechterhand van Pieter Omtzigt, iets na de eerste exitpoll. „Wat hebben we ontzettend veel in beweging gebracht met elkaar. We zien hoop en verandering.” Lijsttrekker Pieter Omtzigt komt naar verwachting pas later op de avond met een reactie.
De winst van de PVV wordt door NSC’ers met gemengde gevoelens ontvangen. „Die had ik niet zien aankomen, niet in deze mate”, zegt Eddy van Hijum, die het verkiezingsprogramma van NSC schreef. „De wil om iets te veranderen, is enorm bij mensen.” De grote winst van de PVV zegt volgens hem „dat er een enorme onvrede is over hoe de politiek en de overheid op problemen van mensen reageren. Daar zullen we iets mee moeten. Wij proberen aan die zorgen tegemoet te komen met de plannen die we zelf hebben. Gelukkig zijn die vanavond ook omarmd door de kiezers.”
De grote winst van de PVV zal NSC na vanavond tot een moeilijke keuze dwingen. Pieter Omtzigt hield deze campagne vol dat hij het niet ziet zitten om in een coalitie met de PVV samen te werken. Hij begon steeds over de plannen in het verkiezingsprogramma van de PVV die tegen de grondwet ingaan, zoals de standpunten over de Koran en moskeeën. In Enschede klinkt woensdagavond dat er aan dat standpunt niets is veranderd, ook niet na deze exitpoll.
In de laatste dagen voor de verkiezingen bleek uit kiezersonderzoek van I&O Research dat mensen die eerst voornemens waren op NSC te stemmen, zich verplaatsten naar de PVV. De NSC-kiezer, blijkt uit onderzoek van politicoloog Matthijs Rooduijn, plaatst zichzelf rechtser dan gemiddeld en is negatiever over immigratie dan de gemiddelde kiezer. De voorlopige uitslag dwingt Omtzigt ertoe om zijn eigen achterban ervan te overtuigen waarom hij alsnog niet met de PVV samen wil werken.
In Metropool wordt ook gereageerd op de winst en het verlies van de andere partijen. Bij het verlies van de VVD wordt geklapt, bij dat van het CDA klinkt „Oeeeeee”. Dat NSC wint, wordt verwelkomd met gejuich, maar er zijn er die ook denken aan die eerste weken van de campagne, toen alles erop leek te wijzen dat de partij van Omtzigt zomaar eens de grootste zou kunnen worden: de partij ging in de peilingen nek aan nek met de VVD. Wekenlang ging het in de campagne over de vraag of Pieter Omtzigt zelf premier wilde worden of iemand naar voren zou schuiven en wanneer dat dan zou zijn.
Maar in de laatste dagen zakte NSC weg. Dat had niet alleen te maken met overlopers naar de PVV. Uit kiezersonderzoek van I&O Research bleken het getreuzel van Omtzigt over het premierschap en onduidelijkheid over standpunten van NSC ook een rol te spelen. Kiezers waren ook kritisch dat de partij de eigen plannen niet liet doorrekenen.
Frans Timmermans spreekt GroenLinks-PvdA-leden toe na de exitpolls. Wolfgang Rattay/REUTERS
Een feest had het moeten worden, in de Amsterdamse Westergasfabriek. De sfeer binnen GroenLinks-PvdA was de afgelopen dagen steeds positiever geworden. We kunnen gewoon winnen, had Frans Timmermans zondag nog gezegd. En daar waren ze, voorzichtig, want te vaak gekwetst door teleurstellende uitkomsten, toch langzaam naartoe gaan leven.
De vreugde over de behaalde 26 zetels, volgens de eerste exit poll, is van korte duur. Een paar seconden later slaan de aanwezigen de hand voor de mond als ze zien wat de verwachte uitkomst voor de PVV is. De totale verbijstering zorgt voor een lange, ijzingwekkende stilte. Daarna begint iemand hard te vloeken. Iemand barst in snikken uit. Iemand houdt hoop en begint uit het hoofd mogelijke coalities voor premier Timmermans uit te rekenen, zonder de PVV.
De exitpoll is een harde les voor GroenLinks-PvdA. Verkiezingswinst betekent niet dat alle doelen gehaald worden. Niet één, maar drie doelen had GroenLinks-PvdA zichzelf opgelegd, deze verkiezingen. Het eerste, natuurlijk: de grootste worden in de Tweede Kamer, waardoor links Nederland eindelijk weer eens aan macht kan denken. Het tweede: het experiment van linkse samenwerking moest een succes worden. De combinatie van PvdA (nu negen zetels) en GroenLinks (acht) moest veel meer dan de som der delen worden. Alleen een goed verkiezingsresultaat zou de interne discussie over de steeds verdergaande samenwerking tussen de partijen doen verstommen.
De laatste campagneweek kwam er een derde doel bij. De opkomst van de PVV van Geert Wilders in de peilingen, een schrikbeeld voor links, gaf het progressieve kamp het gevoel dat er extra druk op hun campagne kwam te liggen. „Het is Wilders of wij”, zegt een partijlid vlak voor de bekendmaking van de exitpoll.
Anderhalve week terug waarschuwde Timmermans bij de Europese sociaal-democraten in Málaga voor de opkomst van radicaal-rechts. Die werd mede mogelijk gemaakt door centrum-rechtse partijen die de deur openen naar extreemrechts. „Je ziet duidelijk dat ze centrum-rechtse partijen opslokken. En het politieke midden raakt besmet.”
Zonder expliciet naar Nederland te verwijzen, was de toespraak wel zo te interpreteren. De VVD zette in augustus de deur voor de PVV op een kier, na de partij jarenlang te hebben uitgesloten. Die zet heeft een stem op de PVV niet langer tot een stem op een vaste oppositiepartij gemaakt.
Zetje voor de campagne
Strategisch gaf Wilders’ opmars GroenLinks-PvdA ironisch genoeg het zetje dat de campagne nodig had. De boodschap van lijsttrekker Frans Timmermans was tot de laatste week nog wat onvast. De campagne was gebouwd om het idee dat Timmermans beide vleugels van verenigd links kon samenvoegen, maar ook dat hij een acceptabele premier kon zijn na dertien jaar Mark Rutte.
Maar deze strategie leek de campagne op momenten enigszins te verlammen. Timmermans was al druk bezig met mogelijke coalitiepartners zoeken, en stelde zich in debatten en andere optredens compromisbereid op. Het linkse experiment van samenwerken is geslaagd. Daar klampen de bezoekers in de Westergasfabriek zich deze avond aan vast.
„Een dieptepunt voor Nederland. Echt een dieptepunt!” Carla Moonen, Eerste Kamerlid voor D66, is diep geschrokken en boos. Alexandra van Huffelen, demissionair staatssecretaris in het kabinet-Rutte IV, is er kapot van. „Ik ben flabbergasted. Het is echt verschrikkelijk.”
Bij D66, de partij die tweeënhalf jaar geleden nog de tweede partij van het land werd, heerst grote verslagenheid na de eerste voorspelling van de uitslag. Ja, de liberale partij heeft zelf een gigantisch nederlaag geleden – van de huidige 24 zetels blijven nu waarschijnlijk tien over. Maar dát is niet het grote nieuws van de avond. Na zes jaar meeregeren in een kabinet van vier middenpartijen dreigt nu een rechtse koers onder leiding van de PVV. In alles is die partij de politieke tegenpool van de sociaal-democraten van D66: niet-rechtsstatelijk, nationalistisch, tegen ‘Europa’, tegen klimaatbeleid.
Als Rob Jetten even na tien uur in het Amsterdamse Tobacco Theater de zaal toespreekt, klinkt eerst gejuich en applaus voor de partijleider, die volgens hen zo goed campagne heeft gevoerd. Maar de paar honderd aanwezigen worden muisstil als Jetten over Geert Wilders begint, „de grootste winnaar”. Hij voerde campagne, zegt Jetten „op een zogenaamd gematigde toon. Maar wij wisten dat er achter die gematigde toon nog altijd extreme ideeën zaten. Hij voert politiek van intolerantie”.
Vervolgens richt de demissionaire klimaatminister zich op zijn voormalig regeringspartner. „De overwinning van de PVV komt ook door keuzes van de VVD.” Daarop barst opnieuw een hard gejuich op vanuit het publiek. Jetten is zichtbaar boos op de partij die begin juli het kabinet liet klappen „over de ruggen van vluchtelingen” en daarna besloot „de deur voor de PVV open te zetten”.
Op de eigen nederlaag, een ruime halvering van de huidige fractie, reageren de D66’ers gelaten. Een „gecalculeerd verlies”, hoor je. En: „We hebben het in de campagne toch nog heel goed gedaan.” De peilingen stonden er een paar weken geleden een stuk slechter voor: zes, zeven, acht zetels. Rob Jetten noemde het „een harde klap”, maar noemde het „fantastisch dat we nog lijken te eindigen in de dubbele cijfers”, zoals hij anderhalve week geleden had voorspeld.
In de minuten voor de eerste exitpoll zindert het bij Volt in het Utrechtse zaaltje. De leden zijn enthousiast, jong en willen meer. Ten minste vier zetels, liever verdubbelen naar zes. De avond is spannender dan twee jaar geleden, zeggen aanwezigen. Toen was alles winst. Nu heeft Volt echt wat te verliezen. Ze willen de „paarse familie” niet kwijt.
En dan laat de eerste exitpoll de 35 zetels van de PVV zien. De zaal schreeuwt het uit en valt daarna stil. Het „ge-ahh…” bij het eigen zetelverlies valt in het niet bij de teleurstelling over de PVV-overwinning. Partijleider Laurens Dassen is – net als zijn leden – zichtbaar aangeslagen. Ik sta hier met een zwaar gemoed”, zegt hij tegen de zaal. „De partij die de grootste is geworden, is antirechtstatelijk en sluit groepen uit – dat doet mij wel wat. En ik denk dat veel mensen hiervan schrikken.”
„We keren volledig naar binnen als land”, zegt Dassen na de eerste exitpoll tegen NRC. „Dat is zorgwekkend. Politici hebben jarenlang de schuld gegeven aan Brussel en Europese successen nationaal geclaimd. Daarom hebben mensen niet het gevoel dat Europa er voor hen is – én Europa heeft ook te weinig geleverd.”
Waar Volt in 2021 de Tweede Kamer binnenstormde met drie zetels, verliest de pan-Europese partij nu een zetel. Hun verklaring? Ze hebben last van het „strategisch stemmen” aan de linkerzijde van het electoraat. Die verschuiving laat Peilingwijzer ook zien. Afgelopen maanden werd Volt gepeild op drie tot vijf zetels.
In de laatste week voor de verkiezingen keerde het tij. D66 en GroenLinks-PvdA zaten in de lift, terwijl Volt in de peilingen zakte. Progressieve stemmers lijken de afgelopen dagen – terwijl zich in de campagne een vierstrijd tussen VVD, PVV, NSC en GroenLinks-PvdA ontspon – de voorkeur te geven aan een strategische stem op die laatste. Of zoals een Volt-lid het verwoordde: „We vissen allemaal in dezelfde vijver”.
Na de tweede exitpoll neemt de nummer twee, Marieke Koekkoek, het woord: „Wat een avond. Ik proef in de zaal: hoe kan het dat het land zo verschoven is? Maar de meerderheid van Nederland is nog steeds voor een sterk en groen geluid. Die boodschap gaan we niet loslaten.”
Partijleider Dassen besluit zijn speech met de vraag die boven de hoofden in de paars-verlichte zaal blijft hangen: „Hoe halen we Nederland weer achter de dijken vandaan?”
Woensdagmiddag had Thierry Baudet tijdens een verkiezingsbijeenkomst in de Rotterdamse Kuip nog „ongelooflijk goede moed voor het moment dat de uitslagen binnenkomen”. Woensdagavond, toen het eenmaal zover was, bleef het stil bij Forum voor Democratie. Geen gebruikelijke uitslagenavond. Geen reacties van Baudet of een van de andere FVD-politici hoog op de lijst.
Wat resteerde, was het voorlopig resultaat van de exitpoll: van de acht Kamerzetels van Forum bij de vorige verkiezingen in 2021 zouden drie overblijven. Naast Baudet komen in dat geval alleen Freek Jansen (plek twee) en Gideon van Meijeren (drie) in de Tweede Kamer terug. Huidig Tweede Kamerlid Pepijn van Houwelingen (vier) zou naast een zetel grijpen.
Volgens de partijwoordvoerder is de verkiezingsavond „in zéér kleine kring” gevolgd en komt de partij pas donderdag met een reactie. Reden van dit alles: de aanval op Baudet met een bierfles, maandagavond in een Gronings café, waarbij een vijftienjarige scholier de lijsttrekker op het hoofd sloeg. Een maand eerder was Baudet ook aangevallen, toen met een paraplu, voorafgaand aan een bijeenkomst in Gent. „Alle bedreigingen zijn voor Thierry en zijn gezin nu even genoeg geweest”, aldus een woordvoerder eerder deze woensdag tegen NRC.
Volgens bronnen was het FVD zelf die besloot geen uitslagenavond te organiseren: de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) zou het de partij niet hebben ontraden. De NCTV wil geen commentaar geven. Forum zei eerder dat het besluit was genomen na „nauw overleg met veiligheidsdiensten en beveiligers”.
Uit alle energie en enthousiasme van Baudet deze woensdag overdag, viel nauwelijks op te maken wat er maandag was gebeurd. De campagnetoer door Rotterdam (Kuip, Erasmusbrug), Den Haag (Hofvijver) en Amsterdam leek vooral bedoeld om te tonen dat de strijdlust van FVD niet was ongebroken. Ook de uitslag van de nationale scholierenverkiezing droeg bij aan het campagne-enthousiasme: daarin was Forum, na de PVV, de grootste partij geworden.
Van drie naar één zetel en toch tevreden met de uitslag. „We kunnen door”, zegt JA21-campagne- en fractiemedewerker voor de Statenfractie in Overijssel, Romy ten Velde. De exitpolls zijn dan nog maar net bekendgemaakt en lijsttrekker Joost Eerdmans moet nog arriveren in de Grote Kerk in Den Haag, maar niettemin zegt Ten Velde te verwoorden hoe de ruim tweehonderd aanwezigen de uitslag ervaren. „Het hadden ook nul zetels kunnen zijn, zeker gezien de monsterzege van Geert Wilders.”
Eerdmans vroeg én kreeg applaus voor de „ongekende overwinning” van Geert Wilders. Waarna de nummer twee op de lijst, Annabel Nanninga, het stokje overnam: „We zijn er nog, in de Tweede Kamer, de Eerste Kamer, in de Staten én in Europa. Jullie zijn nog niet van ons af.”
Buiten de Grote Kerk klinkt duidelijker de teleurstelling: „Nog maar afwachten of die ene zetel bij de einduitslag wel overeind blijft.” In ieder geval is het een uitslag waar de partij vlak na de kabinetsval geen rekening mee had gehouden. Als er op rechts een partij was die zichzelf sinds haar oprichting een rol in een kabinet toeschreef, was het JA21 wel. Voor de Kamerverkiezingen in 2021 noemde lijsttrekker Joost Eerdmans dat dan ook de belangrijkste doelstelling: „De kiezer voelt echt wel aan dat de VVD van Rutte een rechts verkiezingsprogramma heeft, maar naar links buigt”, zei hij in februari 2021.
Na de kabinetsval vlak voor de zomer rook Eerdmans opnieuw zijn kans. Zeker zolang de VVD na Rutte de PVV bleef uitsluiten van regeringsdeelname. Dan bleef op rechts zijn partij over. Maar nadat Ruttes opvolger, lijsttrekker Dilan Yesilgöz, de deur voor Wilders op een kier zette, raakte JA21 die positie op de rechtervleugel kwijt. Begin dit jaar stond de partij in de peilingen nog op negen tot dertien zetels, dat kalfde afgelopen maanden af tot het resultaat van woensdagavond: één zetel.
Bovendien rommelde het afgelopen maanden in de eigen gelederen. Partijleden, onder wie prominente Kamerleden als Nicki Pouw-Verweij en Derk Jan Eppink, stapten uit onvrede over de partijlijn over naar de BBB, waar ze gezien de exitpolls overigens geen kans op een zetel lijken te maken. Eerdmans koesterde de afgelopen campagne het imago van fatsoenlijk rechts. Begin november noemde Pieter Omtzigt JA21 nog als serieuze coalitiepartner. „Terecht”, was toen de reactie van Eerdmans. „ik denk dat we met vier of vijf zetels een serieuze vuist kunnen maken in een coalitie.”
U kunt ons via dit formulier informeren over taalfouten of feitelijke onjuistheden, dat stellen wij zeer op prijs. Berichten over andere zaken worden niet gelezen.
Source: NRC