Eijsden-Margraten is de eerste gemeente van Nederland die rechten toekent aan de natuur. Een meerderheid in de Zuid-Limburgse gemeente stemde vorige week voor de erkenning van de natuur als rechtspersoon. Daarmee heeft Eijsden-Margraten hopelijk een voortrekkersrol in Nederland in de manier waarop natuur in bescherming kan worden genomen.
Veel reacties echter waren sceptisch. Dat is zonde, want eigenlijk is er niet zoveel nieuws onder de zon. En zoals het ernaar uitziet zijn rechten toekennen aan de natuur een ontzettend efficiënt middel ter bescherming ervan.
Rechten van de natuur behelst een breed spectrum: van het praktisch voorkomen van nieuwe natuurproblemen tot aan een filosofische manier van ‘zijn-in-de-wereld’. Platgeslagen is het een juridische theorie, analoog aan de rechten van mensen. Het is een nieuwe rechtsgrond die rechten toekent aan landschappen, rivieren, eilanden, et cetera.
In de jaren zeventig werd het zaadje geplant door de Amerikaanse jurist Christopher D. Stone, met zijn beroemd geworden boek Should Trees Have Standing? (1972). Het was een keerpunt voor de toen opkomende milieubeweging en leidde tot een wereldwijd debat over de fundamentele aard van juridische rechten dat zelfs het Amerikaans Hooggerechtshof bereikte.
Over de auteur
Bart Jansen is rechtsfilosoof aan de New York University.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
In de kritiek op deze nieuwe rechten valt een antropocentrisch wereldbeeld te ontwaren, waarin de mens als enige actor wordt beschouwd, verantwoordelijk voor oplossingen en beslissingen met betrekking tot de natuur. Dit miskent de niet-menselijke actoren in de wereld. De erkenning daarvan maakt de wereld meer ‘heel’ – het is om die reden dat veel natuurrechten-aanhangers graag het woord ‘holistisch’ gebruiken.
Dat woord mag in eerste instantie wat zweverig aandoen, maar denken dat de mens niet ‘in-de-wereld’ is maar ‘buiten-de-wereld’, is dat pas écht. Wie de natuur als zodanig ontkent, ontkent de mens zelf. Ontkennen dat de wereld meer is dan een optelsom van menselijke beslissingen, geeft blijk van een gebrek aan gevoel voor urgentie.
Het zijn precies deze twee zaken – het erkennen van de ‘heelheid’ van de wereld en het besef van de consequenties van de ontkenning ervan – die de vorig jaar overleden filosoof Bruno Latour een inspiratiebron maakt voor aanhangers van rechten van de natuur. Latour pleit ervoor de natuur niet te zien als een ‘buiten’, als een oeverloos te exploiteren bron, maar als een entiteit die ook binnen menselijke systemen bescherming geniet.
Daarmee zijn we aanbeland bij het juridische gedeelte. Rechten worden door mensen verschaft. Het recht zelf is dus antropocentrisch. Zelfs het idee dat mensen van nature rechten hebben, heeft uiteindelijk een menselijke beslissing nodig. Daar komt dan ook de afschaffing van de slavernij vandaan, bijvoorbeeld, en het kiesrecht voor vrouwen.
Maar dan merken critici toch een kink in de kabel op. Rechten van de natuur kunnen niet door de natuur zelf worden geëffectueerd, en dús is het onzin.
Heeft Shell zichzelf weleens zonder mensen vertegenwoordigd? Het is in het rechtspersonenrecht volkomen normaal dat niet-menselijke entiteiten toch subject zijn van het recht. Allerlei organisaties, zoals besloten en naamloze vennootschappen, kennen rechtspersoonlijkheid. Wat wil zeggen dat je als niet-menselijke entiteit zeker wel rechten kunt effectueren.
Stone bepleitte in de jaren zeventig ook precies dit punt: als aan bedrijven rechten worden toegekend, zo redeneerde hij, waarom dan niet ook aan natuurlijke objecten, zoals bomen? Aanhangers van de rechten van de natuur bepleiten dat natuurlijke, niet-menselijke entiteiten – rivieren, bossen, dalen, et cetera – ter bescherming óók in zo’n ondernemingsrechtelijke jas kunnen worden gegoten. Het antwoord op de vraag ‘zouden bomen rechtspersoonlijkheid moeten kunnen hebben?’, is dan ook niet anders dan een volmondig ‘ja’.
Het juridische gedeelte is dus helemaal niet de paradigmawisseling waar het vaak voor wordt aangezien – overigens ook door sommige aanhangers van rechten van de natuur. We doen het immers al lang. Je kunt zelfs stellen dat rechten van de natuur meer is van hetzelfde. Maar voor veel mensen is de erkenning dat de wereld meer is dan de som van menselijke beslissingen wel degelijk een aha-erlebnis.
Graag had ik hier iets volstrekt revolutionairs aangekondigd. Dat is het simpelweg niet. De ecologische gevolgen zijn dat hopelijk wel. Laat andere gemeenten, en het liefst de nationale overheid, in dat geval het goede voorbeeld van Eijsden-Margraten volgen.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden