De VS en Qatar hebben Hamas en Israël zover gekregen om in te stemmen met een gevechtspauze en een uitruil van gevangenen. Wat gaf de doorslag, wie deed het meeste water bij de wijn en hoe groot is de kans op verlenging?
Na weken van koortsachtige onderhandelingen ligt er een overeenkomst tussen Israël en Hamas voor een gevechtspauze van vier dagen. Volgens de afspraak zal Hamas vijftig gegijzelde vrouwen en kinderen vrijlaten, in ruil voor honderdvijftig Palestijnse gevangenen in Israëlische gevangenissen. De afspraak behelst nadrukkelijk géén staakt-het-vuren. In het communiqué dat hoofdonderhandelaar Qatar woensdagmorgen naar buiten bracht, is sprake van een ‘humanitaire pauze’, bedoeld voor het toelaten van hulpgoederen naar de bezette Gazastrook.
Een staakt-het-vuren is doorgaans bedoeld als opmaat naar een dialoog en een beëindiging van een oorlog, terwijl de Israëlische premier Benjamin Netanyahu er geen geheim van maakt dat hij na deze pauze gewoon door wil met de gevechten. Zowel de Israëli’s als de Amerikanen vrezen dat een staakt-het-vuren Hamas de mogelijkheid zal geven zich te hergroeperen.
Over de auteur
Jenne Jan Holtland is correspondent Midden-Oosten voor de Volkskrant. Hij woont in Beiroet en is auteur van het boek De koerier van Maputo (2021).
Het onderliggende principe is niettemin vergelijkbaar. ‘Geen enkele militaire aanval’, zo vatte de Qatarese hoofdonderhandelaar Mohammed Al-Khulaifi het samen. ‘Geen militaire bewegingen, geen expansie, niets.’ De partijen gaan ervan uit dat de pauze donderdagochtend zal ingaan, vermoedelijk om tien uur lokale tijd.
In Noord-Gaza behoudt Israël de mogelijkheid om buiten een dagelijkse, zes uur durende pauze door te gaan met surveillancevluchten. In de tekst is ook expliciet de mogelijkheid opgenomen de pauze te verlengen. Aan Qatarese kant wordt gehoopt dat die gaandeweg alsnog tot een staakt-het-vuren kan leiden. Of de pauze ook geldt voor het Libanees-Israëlische front met Hezbollah, is nog onduidelijk.
Over het precieze verloop van de onderhandelingen wordt intussen steeds meer bekend. Bij de gesprekken waren vijf hoofdrolspelers betrokken. Behalve de strijdende partijen waren dat Egypte, Amerika en Qatar – een land dat eerder ook een hoofdrol vervulde bij de Afghanistan-diplomatie.
Kort na de bloedige terreuraanval van Hamas op 7 oktober vroegen de Qatarezen Washington een team van onderhandelaars samen te stellen, met daarin onder anderen minister Anthony Blinken (Buitenlandse Zaken), CIA-directeur Bill Burns en Midden-Oostengezant Brett McGurk. Terwijl zij op Israël inpraatten, nam Qatar de communicatie met Hamas voor zijn rekening. De organisatie heeft sinds jaren een politiek kantoor in de Qatarese hoofdstad Doha.
Voor zowel Qatar als Israël was geheimhouding cruciaal: buiten de onderhandelaars mocht niemand binnen de Amerikaanse regering weten wat er precies besproken werd. Volgens persbureau Reuters belde topdiplomaat McGurk in de weken daarna dagelijks met de Qatarese premier Mohammed bin Abdulrahman bin Jassim Al Thani, waarna president Joe Biden en diens veiligheidsadviseur Jake Sullivan op de hoogte werden gesteld van de vorderingen.
Op 24 oktober, luttele dagen voor de Israëlische grondinvasie, lagen de contouren van de deal er al: gijzelaars in ruil voor Palestijnse gevangenen. Israël eiste echter een teken van leven van de gijzelaars, waarop Hamas antwoordde dat daarvoor eerst een pauze nodig was, omdat men anders niet bij de gijzelaars kon komen. Geen overtuigende redenering, vonden de Amerikanen en de Israëli’s, waarna de grondinvasie op 27 oktober alsnog van start ging.
Intussen gingen de extreem delicate gesprekken achter de schermen door. Het meest heikele punt bleef de status van de gijzelaars, aldus The Washington Post. Israël wilde de oorlog alleen pauzeren in ruil voor honderd gijzelaars. Maar Hamas beweerde dat het de controle had over slechts vijftig van de ongeveer honderd Israëlische gijzelaars – tientallen anderen zouden in handen zijn van Islamitische Jihad en andere kleine facties. Lange tijd kon Hamas echter geen precieze informatie (namen, leeftijden, et cetera) over de vijftig geven, tot irritatie van Israël.
Onenigheid was er ook over de duur van een gevechtspauze: Hamas zette in op tien dagen (later vijf), terwijl Israël uitging van drie dagen. Hamas eiste bovendien dat Israëlische drones de bewegingen van de gijzelaars binnen Gaza niet zouden volgen, omdat hun schuilplaatsen dan bekend zouden worden. Of dit punt is ingewilligd, is onduidelijk. Hetzelfde geldt voor een belangrijk Israëlisch struikelblok, namelijk de eis dat vrouwen en kinderen niet van elkaar gescheiden zouden worden tijdens hun tocht uit Gaza.
Een extra kopzorg was de communicatie aan Palestijnse kant, die de gesprekken behoorlijk lijkt te hebben vertraagd. Van het politieke hoofd van Hamas binnen de Gazastrook, Yahya Sinwar, is bekend dat hij uit angst voor afluisteren alleen communiceert met handgeschreven briefjes. Die berichten moesten vervolgens naar Doha worden doorgeleid.
In het weekend van 12 november kwamen de gesprekken in een stroomversnelling. Dankzij Qatarese druk kwam er uit Gaza een namenlijst van de vijftig gijzelaars (onder wie ook drie Amerikanen). Binnen Israël groeide intussen de druk op Netanyahu. Hij zou lang hebben getwijfeld, maar veranderde volgens de Israëlische krant Haaretz van gedachten onder invloed van de publieke opinie, de geheime diensten (Mossad en Shin Bet) en de families van de gijzelaars.
In de slotfase spraken de partijen af dat de huidige uitruil de eerste fase moet zijn in een reeks, zodat alle gijzelaars uiteindelijk vrij zullen komen. Om de houdbaarheid van de deal te testen, besloot men ook dat de vijftig gijzelaars niet in één keer, maar in afzonderlijke groepjes zouden worden vrijgelaten.
Op 14 november belde Biden met Netanyahu om aan te dringen aan op een spoedig akkoord. Die boodschap werd begrepen. Onderhandelaar Brett McGurk was diezelfde dag in Israël, en werd na een vergadering door Netanyahu aangeklampt met de woorden: ‘We hebben deze deal nodig.’ Ruim een week later ligt die er.
Source: Volkskrant