In Rotterdam-Zuid was de opkomst de afgelopen verkiezingen historisch laag. Hoe dat deze keer zal uitpakken is nog ongewis, maar Eric Dullaert, voorzitter van het stembureau in een verzorgingshuis nabij het Zuidplein, heeft in elk geval alle tijd voor een praatje. Dat het hier nog niet storm loopt, verbaast hem niet.
‘Wat wil je, met 184 nationaliteiten die hier leven’, zegt Dullaert. ‘Sommige inwoners zijn misschien nog meer betrokken bij de politiek in hun land van herkomst, maar ook laaggeletterdheid is een probleem. Dan zie je iemand die vanuit een verantwoordelijkheidsgevoel wel komt stemmen, maar de enveloppe met de stempas niet eens had opengemaakt.’
De kiezers die hier woensdagmiddag wel komen stemmen, maken zich vooral zorgen om de gevolgen van diezelfde migratie. ‘Het maakt mij niet uit of ze groen, geel, paars of zwart zijn’ zegt Willeke Frijters (56) over het multiculturele karakter van haar buurt. ‘Maar het is nu gewoon een zooitje. Ze hadden het wat schoongeveegd, maar je ziet de problemen terugkomen.’
‘Ik zie weer verslaafden door mijn straat lopen, en ook steeds meer prostititie’, vertelt Frijters. ‘Zo’n beetje vanaf de 15de van de maand komen die vrouwtjes, als de mensen hun huur- en zorgtoeslagen krijgen gestort, dan kunnen ze het er weer even van nemen denk ik. Het zijn vooral Poolse en Bulgaarse arbeidsmigranten die de overlast geven, dat komt ook door al die alcohol.’
Een andere wind
Zelf heeft ze zojuist in grote letters NVT (niet van toepassing, red.) op het stembiljet gekalkt: een bewust ongeldige stem. ‘Dat heb ik van mijn vader geleerd: als je het er niet mee eens bent, moet je toch altijd komen opdagen. Ik heb nu niet het idee dat er een partij is die de problemen gaat oplossen. Dus ze zoeken het allemaal maar even uit.’
Haar vriendin Anja Finke (73) heeft zojuist het hokje van Geert Wilders (PVV) ingekleurd. ‘Ik woon in een grote flat met veel oudere bewoners. Telkens als er iets vrijkomt, komt er een vluchteling of een gezin van statushouders in. Rotterdammers die een huis zoeken, komen er niet tussen. Dat is voor mij nu het grootste probleem, en de PVV zegt daar iets aan te gaan doen. Er moet een andere wind gaan waaien.’
Anneke Stoffelen
Bij het Partycentrum ’t Centrum in De Lier, een dorp aan de rand van het Westland, heeft de organisatie twee ruimtes vrijgemaakt om te stemmen. De Lierenaren kunnen bij binnenkomst links- of rechtsaf naar een stemlokaal. ‘Maar de meeste mensen gaan rechtsaf’, grapt een vrouw die haar enveloppe in de stembus laat glijden.
Westland, de gemeente van de kassen, tomaten en druiven, geldt als conservatief bolwerk. Dat bleek afgelopen zaterdag nog. Op het kruispunt tussen de Hoofdstraat en Bleijenburg, op twintig meter afstand van ’t Centrum, liep de Sinterklaasintocht uit de hand. Kick Out Zwarte Piet-demonstranten werden met agressie onthaald door een Westlandse menigte. De Westlanders gooiden eieren, tomaten, aardappelen, vuurwerk en rookbommen. De politie verrichtte negen arrestaties.
Strijd om de rechtse kiezer
In het Westland wordt de strijd om de rechtse kiezer uitgevochten. Tijdens de Provinciale Statenverkiezingen werd BBB hier de grootste. In 2021 ging de VVD er met de winst vandoor en in 2019 eindigde Forum voor Democratie van Thierry Baudet bovenaan. Van oudsher werd hier vooral CDA gestemd, en ook Nieuw Sociaal Contract van Pieter Omtzigt kan op populariteit rekenen. Nu is de verwachting dat PVV, die recent een opmars maakte in de peilingen, hier flink gaat scoren en misschien wel de meeste stemmen haalt.
Wilders kan in ieder geval op de steun rekenen van de 84-jarige Bart Snoek. De oud-conciërge is van ‘orde en regels’. ‘Een kinderfeest is hier bedorven door die demonstranten’, vindt hij. ‘Het laat zien waarom de grenzen dicht moeten. Anders gaan we met zijn allen naar de kloten.’ Op fluistertoon: ‘Wij hebben hier al één miljoen moslims, hè. Weet je dat?’
Zijn buurman Arie, ook op leeftijd, valt hem bij. ‘Wíj worden hier gediscrimineerd.’
Wilders ‘te extreem’
Een evenwichtiger geluid komt van Joris, een welbespraakte twintiger. Hij is de jongste telg uit een familiebedrijf dat geld verdient met tomaten. Hij stemt VVD en vindt Wilders ‘te extreem’. Bovendien wil die de arbeidsmigratie aan banden leggen, de kurk waarop veel ondernemingen hier drijven.
Maar als hij moet kiezen tussen een coalitie van VVD met Timmermans of met Wilders, dan prefereert hij de laatste. ‘Wij zijn hier in de regio druk bezig met verduurzaming, maar Timmermans wil veel te snel.’ Ook is Joris bang dat de bedrijfsopvolgingsregeling die GroenLinks-PvdA voorstaat, hem geld zal kosten. Joris: ‘Ik kies vooral voor mezelf, dat geef ik toe.’
Abel Bormans
Ook de laatste lijsttrekkers van partijen in de Tweede kamer hebben hun stem inmiddels uitgebracht.
‘Het is toch schandalig’, zegt Josien van Calsteren (64), die achter de bar staat bij het stembureau in Landsmeer. ‘Mijn buurmeisje woont samen met haar zoontje van 4 nog bij haar ouders, omdat er geen woning te vinden is.’ Nederland is volgens haar ‘een land van regeltjes’ geworden. Daarom ging haar stem naar een partij die wil ‘bouwen, bouwen, bouwen’, al zegt ze liever niet welke dat precies is.
De kiezers waren unaniem, voorafgaand aan deze Tweede Kamerverkiezingen. Een volgend kabinet moet als de wiedeweerga huizen uit de grond stampen. Maar bijna nergens wordt de woningnood zo gevoeld als in Landsmeer. Het dorp heeft de twijfelachtige eer om Nederlands langste wachtlijst voor sociale huur te hebben: gemiddeld ongeveer 22 jaar. Betaalbare koopwoningen zijn er niet te vinden. Maar bijbouwen? Dat mag niet zomaar in het polderlandschap.
In het stembureau, dat al in kerstsferen is, ploft Ollie de Jeu (45) even op de traplift neer, voordat hij van wal steekt over de huizenmarkt. De bouwvakker verloor zijn woning tien jaar geleden en woont sindsdien antikraak. ‘Niet omdat ik dat wil, maar omdat ik geen keuze heb.’ In zijn werk ziet hij waar het misgaat. De woningen die worden gebouwd, zijn koopwoningen die beginnen bij zes ton of piepkleine sociale huurwoningen. Toch stemt hij niet op de SP, zoals gewoonlijk. ‘Ik vind hun migratiebeleid te streng geworden.’ Met zijn stem op GroenLinks-PvdA hoopt hij op een terugkeer van de ‘collectieve huizenbouw’.
Esmee te Loo (20) denkt juist dat een stem op de VVD de beste garantie is voor een huis over tien jaar. ‘Laat ze maar bouwen’, zegt ze, als ze net haar stem heeft uitgebracht. ‘Het blijft hier groen genoeg.’ Haar moeder, die naast haar staat, verruilde die partij juist net voor Pieter Omtzigts NSC. ‘Hij heeft de beste antwoorden op de problemen in de zorg en in de portemonnee.’ En de woningnood? ‘Daar hebben vooral mijn drie dochters last van.’
Iva Venneman
‘Ja ja, het is rustig’, zegt Owen Whiteley (33), voorzitter van het stemlokaal in de Türkiyem Moskee Arnhem. Het is 11.06 uur als hij aan de gemeente de tussenstand van de uitgebrachte stemmen doorbelt. Welgeteld 41.
Het is de tweede keer dat in Arnhem gestemd kan worden in een moskee. Reden voor burgemeester Ahmed Marcouch om er later op de dag een ‘feestelijk’ bezoek te brengen. Hij is landelijk een van de aanjagers om vooral te gaan stemmen. Met de lage opkomst in de volkse, ooit ‘probleemwijk’ Presikhaaf, waar de moskee staat, is die aanmoediging wel nodig.
Het stemproces is niet voor iedereen duidelijk. Dat blijkt als het richting het middaggebed in de moskee ineens wat drukker wordt in het koude stemlokaal – waar de vier vrijwilligers zichzelf warm houden onder een kleedje. Een 57-jarige man die voor een klus in de moskee komt, denkt spontaan te kunnen gaan stemmen. Hij trekt zijn portemonnee om zijn id-kaart te pakken, maar weet niets van een stempas die hem zou zijn toegezonden. ‘Mijn post gaat naar de bewindvoerder’, zegt hij later op de gang. ‘Ik denk dat die daar terecht is gekomen.’
Samen in het stemhokje
Een andere man blijkt de id-kaart van zijn vrouw niet meegebracht te hebben, waardoor hij geen volmacht heeft voor haar. Een eveneens Turks-Nederlandse man heeft zijn analfabete vrouw wel meegenomen. Hij wordt boos dat hij haar niet mag begeleiden in het stemhokje. ‘Het moet wel, ze kan niet lezen’, roept hij. ‘U mag haar alleen buiten het stemhokje uitleggen wat ze moet doen’, herhaalt voorzitter Whiteley een aantal keer.
Op de muur waar op een grote kieslijst alle partijen en kandidaat-kamerleden staan uitgeschreven, telt de man in het Turks voor zijn vrouw uit welke rij ze moet kiezen. En dan de hoeveelste persoon op die lijst. Als ze enige tijd later uit het hokje komt, is hij niet tevreden. In de hectiek staat hij vervolgens toch ineens kort met haar in het hokje. Even later ligt ‘haar’ stem in de kliko.
Pieter Hotse Smit
De stembureaus in het Caribisch deel van het Koninkrijk, op Bonaire, Sint-Eustatius en Saba, zijn geopend. Woensdag kan daar in tien verschillende stemlokalen worden gestemd voor de Tweede Kamerverkiezingen.
De stembureaus sluiten om 21.00 uur, dat is 02.00 uur Nederlandse tijd. Er zijn zes stemlokalen op Bonaire, de andere twee eilanden hebben elk twee stembureaus. Iedereen die achttien jaar en ouder is, op de eilanden woont en de Nederlandse nationaliteit heeft, mag gaan stemmen. (ANP)
Met vier grote partijen aan kop in de peilingen, wordt de strategische stemmer wakker. Kleinere partijen zijn daar de dupe van en Groenlinks-PvdA profiteert, al wordt het lastig formeren voor partijleider Frans Timmermans. Dat geldt overigens ook voor de grote rechtse partijen: ze zijn het eens over asiel, maar verder? En hebben peilingen niet te veel invloed op het stemgedrag, als zo veel mensen strategisch gaan stemmen?
Presentator Gijs Groenteman, hoofdredacteur Pieter Klok, chef van de Haagse redactie Raoul du Pré en Sheila Sitalsing bespreken het in een extra aflevering van De Kamer van Klok. Luister onze politieke podcast hier:
Source: Volkskrant