In een campagne die moest breken met de oude politiek van het Rutte-tijdperk gedijt juist de Haagse veteraan Geert Wilders. Verkiezingsdebatten speelden bij zijn opmars een belangrijke rol.
‘Iedere verkiezing in Nederland is een stap dichter naar de onbestuurbaarheid’, verzuchtte een Haagse insider bij de verkiezingen in 2021. Dat onheilspellende gevoel zal niet helemaal verdwenen zijn na de afgelopen campagne.
Heel wat partijen hoopten dat het vertrek van Mark Rutte de weg zou vrijmaken voor een andere politiek. Zonder de trucs en overmacht van de recordpremier moest alles anders worden. De coalitiepartijen VVD, D66 en CDA presenteerden frisse, nieuwe leiders. En met NSC en BBB kwamen de uitdagers van de zittende macht opeens uit het politieke midden en niet meer vanaf de flanken. FvD en PVV leken veroordeeld tot een bestaan in de marge.
Het is anders gelopen. De campagne die een nieuw tijdperk moest inluiden, heeft een man uit het verleden omhooggestuwd: Geert Wilders. Geen vernieuwing, maar party like it is 2015 – het jaar waarin de PVV dankzij de vluchtelingencrisis ook bovenaan in de peilingen stond.
Over de auteur
Frank Hendrickx is politiek verslaggever voor de Volkskrant. In 2022 kreeg hij de journalistieke prijs de Tegel voor zijn onthullingen over de mondkapjesdeal van Sywert van Lienden en co. Hendrickx was eerder correspondent in de VS en Rusland.
Volg alles over de Tweede Kamerverkiezingen hier.
De verkiezingsdebatten – met als afsluiting dinsdag het NOS-debat – hebben daarbij onmiskenbaar een rol gespeeld. Bij SBS6, RTL, EenVandaag: steeds kwam Wilders volgens kiezers als meest overtuigend uit de bus. In de arena waar Rutte ooit heerste, wist nu de doorgewinterde PVV-leider het initiatief naar zich toe te trekken.
Partijen als D66 en GroenLinks-PvdA wijzen de beschuldigende vinger naar Yesilgöz. De nieuwe VVD-leider opende de afgelopen zomer de deur naar een hernieuwde samenwerking met Wilders. Kiezers die zich er al bij hadden neergelegd dat de PVV nooit meer aan de macht zou komen, kunnen sinds Yesilgözs opening weer hoop koesteren. Sindsdien stijgt PVV gestaag in de peilingen.
Veel wijst er ook op dat de VVD zich heeft verkeken op dat effect. De aandacht ging uit naar andere rivalen: Caroline van der Plas van de BBB leek ooit een concurrent van formaat, de komst van Frans Timmermans was ingecalculeerd en Omtzigts entree met NSC kwam ook niet als een complete verrassing. Alleen een comeback van Wilders lijkt te hebben ontbroken in het VVD-draaiboek.
Yesilgöz probeerde dinsdag de geest weer in de fles te krijgen door tijdens het NOS-slotdebat de confrontatie te zoeken. Ze sprak spottend over ‘een constructief weekje’ van Wilders, maar verder zou de PVV-leider met zijn radicale en onrealistische standpunten niet in staat zijn om het land bij elkaar te houden. Daarom zal de VVD volgens Yesilgöz ook niet in een kabinet stappen met Wilders als premier.
‘Ik snap de nervositeit bij de VVD’, reageerde Wilders minzaam op de kritiek. ‘Als ik premier word, zal ik premier zijn van alle Nederlanders.’
‘Er is niemand die dat gelooft’, pareerde Yesilgöz. ‘Ook Wilders zelf niet. Het is totaal niet geloofwaardig. Debatten zijn leuk, maar straks moeten we echt aan de slag en dat gaat niet met de standpunten van Wilders.’
Zelfs als de aanval van Yesilgöz bij het NOS-debat nog kiezers op andere gedachten brengt, heeft de opkomst van Wilders de dynamiek van de campagne de afgelopen week drastisch veranderd. Het debat over de inhoud – iets wat aan de begin van de campagne zo plechtig werd beloofd – is ondergeschikt geraakt aan een strategisch steekspel.
Frans Timmermans roept linkse kiezers al dagen op een front te vormen tegen een dreigende PVV-overwinning. Als het aan de ex-Eurocommissaris ligt moeten zelfs de meest verstokte Volt-, D66-, Partij voor de Dieren- en SP-stemmers nu een strategische stem uitbrengen op GroenLinks-PvdA, desnoods met de neus dichtgeknepen.
Wilders laat omgekeerd niet na om te waarschuwen voor het gevaar van Timmermans, een man die op rechts veel weerzin oproept. Alleen een sterke PVV kan volgens Wilders voorkomen dat partijen als VVD en NSC alsnog in zee gaan met de linkse fusiebeweging.
Die dynamiek van de huidige campagne werpt zijn schaduw al vooruit naar de komende formatie. Een grote PVV zal moeilijker dan ooit te negeren zijn. Tegelijkertijd voelen de meeste partijen nog steeds niks voor een kabinet met Wilders, laat staan met premier Wilders.
Een eventuele overwinning van PvdA-GroenLinks is evenmin een garantie voor een voorspoedige formatie. D66-leider Rob Jetten probeert kiezers nu al uit het hoofd te praten dat er ooit een links kabinet komt onder leiding van Timmermans. Daarvoor is de rechtse overmacht te groot. ‘De slimste stem tegen Wilders is een stem voor D66’, meent Jetten.
Yesilgöz kan nog steeds hopen dat de onvoorspelbare campagne alsnog uitmondt in een VVD-overwinning, maar ook dan zijn haar problemen niet voorbij. Alles wijst erop dat ze te maken krijgt met een sterke PVV én een sterk GroenLinks-PvdA. Met geen van beide partijen wordt het makkelijk om een werkbare coalitie te vormen.
Zo is niet alleen de eerste campagne zonder Rutte uiterst grillig en onvoorspelbaar verlopen, maar wijst er vooralsnog weinig op dat de periode na 22 november veel kalmer zal worden.
Source: Volkskrant