De Nederlandse basismetaalindustrie, met de staalfabriek in IJmuiden als verreweg het grootste bedrijf, sloot in 1992 een milieuconvenant met de Rijksoverheid. De sector beloofde de uitstoot van vervuilende stoffen sterk terug te dringen. Per stof werden doelen gesteld voor de uitstoot in 2000 en 2010. In veel gevallen moest de uitstoot met 90 procent of meer omlaag.
Maar veel van die doelen zijn nog steeds niet gehaald, blijkt uit berekeningen van NU.nl voor de podcast Tata's ijzeren greep. In zijn eentje stoot Tata Steel nog altijd veel meer fijnstof, zwaveldioxide en stikstof uit dan de hele sector volgens de afspraken mocht uitstoten in 2010.
De afspraken lijken in vergetelheid te zijn geraakt. Online is het convenant niet meer te vinden, maar NU.nl vond nog een exemplaar in het Nationaal Archief. Daaruit blijkt dat de basismetaalindustrie beloofde om in 2010 maximaal 363 ton fijnstof uit te stoten. Maar dat doel is ook nu nog lang niet gehaald: Tata Steel stootte in 2021 in zijn eentje nog meer dan 600 ton fijnstof uit.
De beoogde zwaveluitstoot voor het jaar 2010 was 1.600 ton, maar Tata Steel stoot nu jaarlijks nog meer dan 2.700 ton uit. Bij de uitstoot van stikstofoxiden is het doel voor 2010 nog verder weg: er mocht voor de hele sector 880 ton overblijven, maar Tata is jaarlijks nog goed voor meer dan 5.000 ton stikstofuitstoot.
Al in de jaren negentig was duidelijk dat de doelen alleen haalbaar waren met grote verbeteringen bij Hoogovens, zoals Tata Steel tot 1999 nog heette. Dat was verreweg de grootste vervuiler van de bedrijfstak, verantwoordelijk voor bijvoorbeeld 80 procent van alle fijnstof- en zwaveluitstoot.
Niet voor niets was toenmalig Hoogovens-topman Olivier van Royen de eerste voorzitter van de stichting die namens de sector overlegde met de overheid. Zijn handtekening staat ook onder het milieuconvenant, net als die van drie ministers en vertegenwoordigers van de Nederlandse provincies, gemeenten en waterschappen.
Opvallend genoeg lijkt de overheid zelf nooit te hebben gepubliceerd of de doelen voor het jaar 2010 wel waren gehaald. In 2008 verscheen voor het laatst een tussentijdse rapportage over de milieuconvenanten met verschillende bedrijfstakken, maar na 2010 werd nooit een 'eindstand' naar de Tweede Kamer gestuurd.
Sommige doelen uit het milieuconvenant met de basismetaalindustrie zijn inmiddels wel gehaald. Het gaat dan bijvoorbeeld om de uitstoot van verschillende zware metalen en fluoriden. Bij Tata Steel gaan sinds 2013 veel minder zware metalen de lucht in, omdat er toen een nieuwe milieu-installatie in gebruik werd genomen.
Maar die milieu-installatie kwam er omdat omwonenden van Tata Steel in 2007 een rechtszaak hadden aangespannen tegen de nieuwe vergunning van de staalfabriek. Zij dwongen af dat er een doekfilter moest komen bij de sinterfabriek, terwijl de provincie die zelf niet in de vergunning had gezet.
Zonder het doekfilter was ook de uitstoot van zware metalen hoger gebleven dan was afgesproken in het milieuconvenant. Maar de afspraken met de metaalbedrijven waren voor de provincie geen reden om de vergunning van Tata Steel aan te scherpen.
"In een vergunning toets je daar niet aan", zegt toenmalig vergunningverlener Wim Bakker in de podcast Tata's ijzeren greep. "Dat heeft geen wettelijke status." Bij het opstellen van de vergunning keek de provincie alleen of de fabriek voldeed aan de "stand der techniek" en of de plaatselijke luchtkwaliteit voldeed aan de wettelijke normen.
"De traditie van vrijwillige convenanten waar grote vervuilers van profiteren is net zo hardnekkig als de ongezonde lucht in Nederland", reageert Willem Wiskerke van Greenpeace. De milieuorganisatie wil dat er strengere wettelijke normen voor de luchtkwaliteit komen. "En het moet mogelijk worden verouderde en vervuilende fabrieken te sluiten, ook als ze een milieuvergunning hebben gekregen in het verleden."
Het ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieu (VROM) was gewaarschuwd voor het feit dat de milieuafspraken niet afdwingbaar waren. Het ministerie zette vanaf eind jaren tachtig in op het zogeheten 'doelgroepenbeleid'. Dat hield in dat het met bedrijfstakken afspraken maakte over het terugdringen van de milieulast. Vrijwillige convenanten zouden meer opleveren dan bindende regelgeving, was de gedachtegang bij de kabinetten-Lubbers.
Maar een toenmalige topambtenaar van het ministerie vertelt dat hij al direct waarschuwde dat vrijwillige afspraken niet voldoende zouden opleveren. "Toen werd mijn kop zowat afgehakt. Dat lag heel gevoelig."
In de milieuconvenanten met de bedrijfstakken stond dat zij een inspanningsverplichting hadden om de doelen te halen. Maar bij economische of technische tegenslagen mochten ze ervan afwijken. Bovendien golden de afspraken voor de hele sector, maar konden individuele bedrijven er niet aan worden gehouden.
"Ik heb daar intern heel wat gevechten over gevoerd binnen het ministerie", zegt de oud-ambtenaar. "Van 'jongens, jullie geven hier de zaken uit handen'. Je kan maar beter via voorschriften stap voor stap de boel aanscherpen. Wanneer je de verantwoordelijkheid bij een bedrijf laat en het wordt echt moeilijk, dan zeggen ze: 'Dat kunnen we niet.' Zo is het ook gelopen."
Ook in de Tweede Kamer waren al meteen zorgen over de afspraken met de basismetaalindustrie. SGP-Kamerlid Koos van den Berg vreesde in 1992 bijvoorbeeld dat het convenant "slechts schijnzekerheden biedt". Toenmalig PvdA-minister Hans Alders reageerde dat het milieubeleid "een proces is van vallen en opstaan".
Het RIVM berekende onlangs dat inwoners van Wijk aan Zee gemiddeld 2,5 maand korter leven door de uitstoot van Tata Steel. Dat komt vooral doordat zij meer fijnstof en stikstofdioxide inademen, twee van de stoffen waarvoor milieudoelen werden opgesteld die niet zijn gehaald.
Tata Steel heeft niet inhoudelijk gereageerd op de bevindingen van NU.nl. Een woordvoerder zegt dat de uitstoot van het bedrijf de afgelopen jaren is gedaald en dat ook nu nog wordt gewerkt aan milieuverbeteringen.
De eerste vier afleveringen van Tata's ijzeren greep zijn nu te beluisteren via NU.nl, Spotify of Apple Podcasts. Aflevering vijf luister je deze week exclusief via NU.nl.
Source: Nu.nl economisch