Op woensdag 22 november 2023 gaat Nederland naar de stembus om een nieuwe Tweede Kamer te kiezen. Verkiezingen, behalve de Europese, zijn altijd op een woensdag. Vrijdag, zaterdag en zondag zijn religieuze rustdagen en vallen dus af, maandag kan niet omdat de verkiezingen dan in het weekend moeten worden voorbereid. Bijkomend voordeel is dat de stemlokalen in basisscholen woensdagmiddag leeg zijn.
Minimaal twee weken voor de verkiezingen heeft iedere kiesgerechtigde een stempas ontvangen. Stemmen moet in een stembureau in de eigen gemeente, tenzij je een kiezerspas hebt aangevraagd waarmee je overal mag stemmen. Stembureaus zijn open van 7.30 uur tot 21.00 uur, al kunnen speciale stembussen zoals mobiele stembussen daarvan afwijken.
Over de auteur
Dylan van Bekkum is algemeen verslaggever van de Volkskrant.
Aan een stemcomputer wil de Nederlandse overheid vanwege de fraudegevoeligheid niet, daarom stemmen we nog steeds met een rood stempotloodje en een papieren stembiljet. Vanwege het grote aantal partijen dat iedere verkiezingen weer meedoet, is dat stembiljet erg groot. Het ministerie van Binnenlandse Zaken is bezig met het ontwikkelen van een kleiner stembiljet, maar dat komt nog te vroeg voor deze vervroegde verkiezingen. Nederlanders in het buitenland stemmen sinds 2013 wel met een kleiner stembiljet.
Mede door die enorme stembiljetten neemt het tellen van de stemmen veel tijd in beslag, maar doorgaan met de hertelling op kandidaatsniveau tot diep in de nacht gaat niet meer gebeuren, zo beloofde minister Hugo de Jonge (binnenlandse zaken) eind september. Het kabinet wil de stemmentellers niet meer over de kling jagen, dus het hertellen zal de volgende dag op een centraal punt, namelijk het gemeentelijk kiesbureau, gebeuren.
Bovendien is de Kiesraad dit jaar strenger. Ieder verschil tussen eerste telling en hertelling moet door de stembureaus opnieuw gecheckt worden. Daardoor is de (voorlopige) uitslag temogelijk later bekend. De definitieve uitslag is hierdoor pas op 1 december bekend.
Nederlandse kiezers vinden de verkiezingen in grote mate betrouwbaar. 79 procent beoordeelde de laatste verkiezingen als eerlijk in maart 2021. Dat bleek uit het Nationaal Kiezersonderzoek (NKO). Dat was wel 7 procentpunten minder dan in 2017. Belangrijkste verklaringen hiervoor zijn het algemeen wantrouwen als gevolg van het coronabeleid, wantrouwen in het briefstemmen en wantrouwen in de manier waarop de stemmen worden geteld.
Volg de verkiezingen bij de Volkskrant
Het laatste nieuws over de verkiezingen vindt u in ons liveblog.
Al onze stukken over de verkiezingen in één dossier.
We interviewden de lijsttrekkers van alle politieke partijen over hun plannen voor Nederland, hun campagne en verkiezingsprogramma.
Bestaanszekerheid, immigratie, de woningmarkt: we pluizen verkiezingsprogramma’s uit op deze en meer belangrijke thema’s.
Schrijf u in voor onze Nieuwsbrief Politiek.
De vorige Kamerverkiezingen vonden plaats in een zware coronagolf. Om ouderen niet onnodig drukke stemlokalen in te duwen, mochten 2,4 miljoen 70-plussers ook per brief stemmen.
Vlekkeloos verliep dat niet. Om het stemgeheim te bewaren, moest het stembiljet in een andere envelop verstuurd worden dan de speciaal in het leven geroepen ‘stempluspas’ (het bewijs dat je oud genoeg bent om per brief te stemmen). Een deel van de briefstemmers deed de twee formulieren in dezelfde envelop, waarop toenmalig minister van Binnenlandse Zaken Kajsa Ollongren besloot deze stemmen tóch goed te keuren.
Een warrige gang van zaken en bovendien, zo bleek een maand na de verkiezingen, waren 65 duizend stemmen van 70-plussers (goed voor bijna één zetel) alsnog niet meegeteld. Zij hadden bijvoorbeeld een van de twee benodigde formulieren helemaal niet opgestuurd. De Kiesraad oordeelde dat er te veel risico’s aan briefstemmen kleefde en uit het NKO bleek dat briefstemmen het wantrouwen voedde. Ollongren zette een streep door het stemmen per brief, ook omdat het voor de volksgezondheid niet meer nodig was.
Nederlanders in het buitenland stemmen nog wel per brief.
Waar er in maart 2021 nog een recordaantal van 37 partijen meededen aan de verkiezingen, zijn dit er nu elf minder. Naast zittende partijen in de Kamer en de nieuwe partijen van afsplitsers als Pieter Omtzigt en Wybren van Haga, zijn dit acht partijen die voor het eerst in de Tweede Kamer willen komen.
Jongerenpartij Lef, de ‘antiglobalistische’ partij Samen voor Nederland (met een omgekeerde vlag in het logo), Nederland met een Plan (dat de Aziatische gemeenschap wil vertegenwoordigen) en de PartijvdSport doen voor het eerst mee aan de verkiezingen. Een aantal relatief bekende namen die vorige verkiezingen meededen, zoals Code Oranje, Nida en Jezus Leeft, doen dit keer niet mee.
Lijsttrekkers krijgen doorgaans de meeste stemmen, maar een stem op iemand lager op de lijst kan meer verschil maken. Zo bepaalden kiezers in 2021 dat Kauthar Bouchallikht, Lisa Westerveld (beiden GroenLinks) en Marieke Koekkoek (Volt) de Kamer inkwamen ten faveure van kandidaten hoger op de lijsten. Daarvoor moet een kandidaat de ‘voorkeursdrempel’ passeren: een kwart van het aantal stemmen dat nodig is voor één zetel. In 2021 waren 17.372 stemmen nodig voor één zetel.
Kiezers kunnen ook op een aantal bewindslieden stemmen: Dilan Yesilgöz, Eric van der Burg, Christianne van der Wal, Aukje de Vries en Mariëlle Paul staan op de VVD-lijst en Jetten en Vijlbrief op die van D66. In principe is het Kamerlidmaatschap niet te combineren met een plek in het kabinet, maar voor een demissionair kabinet geldt een uitzondering. Het zevental kan hun dubbelfunctie aanhouden tot er een nieuw kabinet is gevormd.
In 2021 deed zich de opmerkelijke situatie voor dat drie gekozen Kamerleden, Yesilgöz, Dennis Wiersma (beiden VVD) en Steven van Weyenberg (D66) werden benoemd tot demissionair staatssecretaris vanwege uitval in het demissionaire kabinet. De Raad van State oordeelde dat dit niet verboden was, maar wel dat het ‘uit grondwettelijk oogpunt ongelukkig’ was. Het drietal gaf toen alsnog hun Kamerzetel op.
Een dag na de verkiezingen, op donderdag 23 november hebben de gemeentelijke stembureaus een zitting waarbij alle processen-verbaal van de stembureaus in de gemeenten worden gecontroleerd. Dan worden ook de stemmen per kandidaat geteld. Uiterlijk een week later stelt de Kiesraad de definitieve uitslag vast en weer zes dagen later, op 6 december, vindt de wisseling van de wacht plaats. Dan treedt de nieuwe Tweede Kamer aan en worden vertrekkende Kamerleden uitgezwaaid.
In die tussentijd is de verkenningsfase al voltrokken. De Kamer bouwde vlak voor de verkiezingen meer vastigheden, na de ervaringen met het duo Ollongren en Jorritsma bij de vorige verkenningsfase. De verkenner is voortaan één persoon, met afstand tot de politiek, die door de grootste partij wordt aangedragen en met wie een meerderheid van de Kamer in moet stemmen.
Om de koning hiervoor te vragen, vond een meerderheid van de Kamer geen goed idee, bleek eind oktober. Ook het voorstel van Jesse Klaver (GroenLinks) om de vicepresident van de Raad van State vast te leggen als verkenner strandde.
In 2021 werden Jorritsma en Ollongren daags na de verkiezingen aangedragen. Voorzitter Vera Bergkamp pleit ervoor om na de komende verkiezingen een dag van ‘rust en reflectie’ in de bouwen, maar onduidelijk is of daar een meerderheid voor is.
De verkenner wordt geacht al voor het aantreden van de nieuwe Tweede Kamer verslag uit te brengen, waar de nieuwbakken Kamer dan op 7 december over debatteert. Daarna vraagt de Kamer een voorgedragen informateur specifieke coalities te onderzoeken. De formateur gaat vervolgens met potentiële coalitiepartijen proberen tot een akkoord te komen.
Nieuw aan het einde van de formatiefase zal een hoorzitting zijn, waarbij aangedragen bewindslieden moeten opdraven in de Tweede Kamer. Op initiatief van D66 nam de Kamer hier een motie over aan.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden