De Wet open overheid (Woo) laat ruimte om interne conceptdocumenten geheim te houden, maar dat zou wel moeten gebeuren op basis van een inhoudelijke afweging. Als een belangrijk conceptstuk inzicht biedt in de besluitvorming zou het belang van openbaarheid wel de doorslag kunnen geven.
Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport trekt zich daar weinig van aan. Uit de eigen werkinstructie, die de Volkskrant in handen heeft gekregen met een beroep op de Woo, blijkt dat interne conceptstukken hoe dan ook geheim blijven. Openbaarmaking zou altijd het functioneren van de staat in gevaar brengen. Inhoudelijk wordt er niet naar conceptstukken gekeken.
Alleen als er geen definitief stuk bestaat, wordt eventueel wel ‘het meest voldragen concept’ geopenbaard, meldt een woordvoerder van VWS. De definitie die het ministerie daarbij hanteert: ‘Een voldragen concept is een concept dat al zó vergevorderd is het dat niet meer lijkt op een concept.’
Over de auteurs
Erik Verwiel werkt op de dataredactie van de Volkskrant. Hij specialiseert zich in onderzoek naar openbare bronnen en sociale media en documenten verkregen via de Wet open overheid.
Frank Hendrickx is politiek verslaggever voor de Volkskrant. In 2022 kreeg hij de journalistieke prijs de Tegel voor zijn onthullingen over de mondkapjesdeal van Sywert van Lienden en co. Hendrickx was eerder correspondent in de VS en Rusland.
Volg alles over de Tweede Kamerverkiezingen hier.
Door conceptstukken bij voorbaat geheim te houden, kan moeilijk vastgesteld worden of er druk is uitgeoefend om bepaalde inzichten aan te passen. Zo weigert VWS conceptadviezen van het Outbreak Management Team (OMT) openbaar te maken, hoewel Nieuwsuur eerder berichtte dat VWS de onafhankelijke adviezen probeerde te beïnvloeden tijdens de coronacrisis.
Na het toeslagenschandaal was de les van de Parlementaire ondervragingscommissie kinderopvangtoelsag (POK) dat meer openheid de misstanden veel eerder aan het licht had kunnen brengen. Ook het kabinet Rutte III beloofde daarna dat openheid de norm moest worden en geheimhouding de uitzondering.
Het in 2020 door het kabinet ingesteld Adviescollege Openbaarheid en Informatiehuishouding (ACOI) is op de hoogte van de VWS-werkinstructie en hekelt de daarin gekozen aanpak. ‘We keuren dit af’, aldus voorzitter Ineke van Gent. ‘De Woo is zo niet bedoeld. Het is zeker niet in lijn met de wet. Zeker als conceptstukken zijn gedeeld met de ambtelijke en politieke top is het volstrekt logisch dat die openbaar worden gemaakt. Op die manier kan gecontroleerd worden hoe besluiten tot stand zijn gekomen. Het ministerie moet de werkwijze aanpassen en niet zo angstig zijn om informatie met het publiek te delen.’
Ook universitair hoofddocent bestuursrecht Annemarie Drahmann van de Universiteit Leiden meent dat de aanpak van VWS in strijd is met de huidige wet. ‘Het categorisch weigeren lijkt een geitenpaadje om het bereik van de Woo te beperken tot ‘officiële documenten’’, aldus Drahmann, een expert op gebied van internationale transparantiewetgeving. ‘Dat kun je doen, maar dan moet je eerst de wet wijzigen.’
Volgens hoogleraar staatsrecht Paul Bovend’eert is de weigering van VWS onderdeel van terugtrekkende bewegingen binnen departementen. ‘De nieuwe bestuurscultuur is nog niet echt doorgedrongen. Het gevaar met deze aanpak is dat alle informatie in conceptvorm wordt gegoten, zodat die niet openbaar hoeft te worden.’
Hoogleraar staat- en bestuursrecht Wim Voermans noemt de VWS-instructie eveneens ‘onjuist en in strijd met de wet’. ‘Hier ging nou juist de toeslagenaffaire over. Niet elke scheet van een ambtenaar hoeft openbaar te worden, maar zo’n stuk als het memo-Palmen (waarin al werd gewaarschuwd dat de aanpak van de Belastingdienst onhoudbaar was, red.) zou juist voortaan openbaar moeten worden. Deze aanpak staat daar haaks op.’
Het ministerie van Binnenlandse Zaken (BZK), dat verantwoordelijk is voor het transparantiebeleid, noemt de werkwijze van VWS om concepten integraal te weigeren ‘niet conform de Rijksbrede instructie’. ‘Concepten kunnen wel openbaar gemaakt worden als een onjuist of onvolledig beeld ontstaat van het besluitvormingsproces’, aldus een woordvoerder. BZK heeft ministeries als VWS wel geïnstrueerd om concepten ‘in beginsel’ niet openbaar te maken.
VWS benadrukt die aanpak van BZK te volgen en ontkent dat er sprake is van een categorische weigering om conceptstukken te openbaren. ‘Elk document wordt op z’n merites beoordeeld. Zo wordt gecheckt of een bepaald document daadwerkelijk een concept is en ook of het heeft geleid tot een definitief stuk.’ Als er geen definitief stuk is, kan alsnog ‘een voldragen concept’ geopenbaard worden.
D66-Kamerlid Joost Sneller, een van de initiatiefnemers van de Woo, noemt de Rijksbrede instructie van BZK om alle conceptstukken in beginsel te weigeren ‘te restrictief’. ‘Dat is bij mijn weten ook het oordeel van lagere rechters en van het ACOI. BZK zegt eigenlijk: alle concepten blijven geheim, tenzij er ophef ontstaat en een onjuist beeld tegengegaan moet worden. Dat is restrictiever dan bij de behandeling van de wet de bedoeling was.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden