Het kan dus wél. Een verkiezingsdebat dat niet ontaardt in een hobbesiaanse toestand, niet in een verbale rospartij waar de grootste bek er met de prijs vandoor gaat. ‘We bevinden ons op een cruciaal moment in de campagne’, opende Pieter Jan Hagens het verkiezingsdebat van EenVandaag. ‘Ik hoop op helderheid.’
En die kwam er. Scherp maar beschaafd. Er valt, zo konden de 1.800 jongeren in Ahoy en de kijkers thuis opmaken, duidelijk wat te kiezen woensdag.
In de afgelopen dagen is er veel gebeurd. Het SBS6-debat stuwde Geert Wilders omhoog in de peilingen. Pieter Omtzigt gaf zondag eindelijk antwoord op de vraag of hij premier wilde worden (ja, maar alleen van een zakenkabinet). De plotselinge kans op kabinet-Wilders I schudde kiezers ter linkerzijde van het politieke spectrum wakker.
Loes Reijmer is politiek verslaggever van de Volkskrant. Ze schrijft onder meer over migratie, asiel en polarisatie.
Er is niet langer sprake van een strijd tussen drie, maar tussen vier partijen. In de laatste peiling die I&O Research maandagavond in de talkshow Khalid & Sophie presenteerde, staan VVD en GroenLinks-PvdA allebei op 27 zetels, de PVV op 26 en NSC van Omtzigt op 21. De lijsttrekkers strooiden in het EenVandaag-debat daarom gretig met coalitiebijsluiters. Rob Jetten (D66) en Frans Timmermans (GroenLinks-PvdA) waarschuwden voor een kabinet met Wilders. ‘Als men de PVV uitsluit, dan krijgt de PvdA het voor het zeggen’, zei die op zijn beurt.
VVD-lijsttrekker Dilan Yesilgöz kon in eerdere debatten de comfortabele houding van het redelijke midden aannemen, maar kwam daar in Ahoy niet mee weg. Ook niet op het onderwerp migratie, dat de VVD deze verkiezingen tot speerpunt maakte. Yesilgöz wil niet terug-, maar vooruitkijken, was een van haar vele mantra’s van de afgelopen weken. Maar daar dachten haar opponenten anders over.
‘De VVD heeft de afgelopen tien jaar het tegenovergestelde gedaan van wat ze nu willen’, zei Wilders.
‘Het is geen asielcrisis, maar een VVD-crisis’, zei D66-lijsttrekker Rob Jetten, gevolgd door een luid applaus.
Zelfs Omtzigt viel de VVD-lijsttrekker aan, iets wat hij eerder niet nadrukkelijk deed. ‘Die twee staan ruzie te maken’, zei hij over Jetten en Yesilgöz. ‘Als u dat de afgelopen jaren wat minder gedaan zou hebben, hadden we misschien een oplossing gehad.’ Ook bij arbeidsmigratie ‘geeft de VVD niet thuis’, benadrukte hij.
Yesilgöz leek iets te willen zeggen over ‘waterige compromissen’, maar bedacht zich. Dat hadden haar kiezers wel genoeg gehoord. Snel maakte ze er ‘zwakke compromissen’ van.
In het debat over klimaat tekenden verschillen zich eveneens af. Ook in debatstijl. BBB-lijsttrekker Caroline van der Plas zocht het als vanouds dicht bij huis. Ze haalde haar nagelstylist aan (handen in de lucht: ‘kijk’), die de zonnepanelen op haar dak tegenwoordig ‘uit’ laat. ‘Anders kost het haar 200 euro in de maand’, zei ze. ‘We nemen inefficiënte maatregelen.’
Jetten en Timmermans hadden in deze ronde een campagneruzietje te vereffenen. Timmermans verweet het kabinet-Rutte IV eerder een gebrek aan daadkracht op het gebied van klimaat. Jetten somde zijn successen als minister nog eens op. ‘Binnen een jaar zijn we van het Russisch gas afgekomen’, zei hij. Hij duldde bovendien geen kritiek van een progressief politicus die tijdens de campagne al het stikstofdoel van 2030 had weggegeven.
De gevatheid die in het SBS6-debat zo goed werkte voor Wilders, sloeg in het volgepakte Ahoy dood. ‘U zei net dat u geen seconde te verliezen heeft’, sprak hij tegen Jetten. ‘Dat is mooi, want uw politieke seconden zijn ook bijna geteld.’
‘Flauw grapje’, zei Jetten verveeld.
In het laatste debatblokje, over bestaanszekerheid, tekende zich een klassieke tegenstelling af. Timmermans en Yesilgöz schermden met de CPB-berekeningen, waarbij respectievelijk de gewone Nederlander dan wel de hardwerkende Nederlander keihard gepakt zouden worden.
‘Wij zeggen eerlijk: we gaan de rijke Nederlanders belasten’, zei de GroenLinks-PvdA-leider. ‘Dat is niet leuk voor de miljonairs, maar zo krijg je wel een eerlijker Nederland.’
‘Meneer Timmermans, meneer Timmermans’, schudde Yesilgöz haar hoofd, net als in eerdere debatten. ‘U plukt de mensen kaal.’
Partijen vullen het begrip bestaanszekerheid totaal verschillend in, bleek al vaker deze campagne. Dat kan in heel concrete, kleine dingen tot uiting komen. In Ahoy ging het plotseling over de voorgestelde btw-verhoging op hotels en andere toeristische accommodaties. ‘Daar zouden kleine hotelletjes in de grensregio ook onder vallen’, zei Yesilgöz. ‘Die hebben het al zwaar.’ Bestaanszekerheid is ook er soms lekker even tussenuit kunnen, benadrukte BBB-voorvrouw Van der Plas.
‘Er zijn hele buurten waar mensen hun verwarming niet meer op 12 graden kunnen zetten’, wierp Omtzigt tegen. ‘Het is om je kapot te schamen dat het Rode Kruis voedselpakketten moet uitdelen.’
Weekendjes weg of warme huizen –ook die keuze ligt woensdag voor in het stemhokje.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden