Een ‘hormonale disbalans’ duikt in lifestylebladen vaak op als veroorzaker van vele vage gezondheidsklachten. Aanbieders van thuistesten beweren dat je zelf precies kunt meten hoe het met jouw hormonen is gesteld. Is dat zo? En heeft zo’n test zin?
‘Wanneer je hormonen niet in balans zijn, ontstaan allerlei vage, uiteenlopende klachten’. ‘Als er één hormoon uit balans is, kan de rest volgen’. ‘Een kleine hormonale onbalans kan invloed hebben op onder andere je gevoel, gedrag en uiterlijk.’
Dit is een kleine greep uit de teksten waarmee hormooncoaches, zelfhulpmedia en aanbieders van hormoontesten klanten lokken. In de zelfhulpindustrie is onze hormoonhuishouding een melkkoe geworden.
Toch zijn al die beweringen over hormonen geen complete onzin, zegt hoogleraar Max Nieuwdorp, internist-endocrinoloog bij het Amsterdam UMC en schrijver van het boek Wij zijn onze hormonen. ‘Hormonen zijn als het ware de dirigenten van ons lichaam.’
Over de auteur
Heleen van Lier schrijft voor de Volkskrant over praktische kwesties uit het dagelijks leven en (duurzaam) reizen.
Hormonen zijn essentieel voor het functioneren van onze fysieke en mentale gesteldheid, beklemtoont Nieuwdorp. ‘Ze geven via het bloed signalen door naar de organen. Zo houden ze allerlei processen in het lichaam in evenwicht. Een verstoring van één hormoon kan ook andere hormonen beïnvloeden, dan heb je een hormonale disbalans.’
Het is goed dat er aandacht is voor het belang van een goede hormoonhuishouding is, vindt Nieuwdorp. Waar hij wel moeite mee heeft is het problematiseren van normale, en zelfs noodzakelijke, hormonale schommelingen.
‘Gedurende onze ontwikkeling hebben we vele periodes waarbij de hormonen door ons lijf gieren, met allerlei fysieke en mentale gevolgen. Denk aan de peuterpuberteit, de ‘gewone’ puberteit en bij vrouwen de maandelijkse cyclus en de menopauze. Dit zijn geen ziektes. Deze hormoonstormen horen bij het lichaam. Ze spelen een belangrijke rol bij onder meer onze groei en vruchtbaarheid.’
Soms is hormonale disbalans wél een ziekte en de oorzaak van allerlei serieuze klachten, aldus Nieuwdorp. Een bekende hormoonziekte is diabetes, waarbij de aanmaak van het hormoon insuline verstoord is geraak. Ook schildklierafwijkingen die resulteren in vermoeidheid of juist een opgejaagd gevoel vallen onder de ziektes die voortvloeien uit een hormonale disbalans.
Bij obesitas is de aanmaak van het hormoon leptine vaak verstoord, wat resulteert in meer hongergevoel. Een te grote aanmaak van het hormoon cortisol als gevolg van chronische stress kan zich uiten in allerlei gezondheidsklachten, zoals gewichtsverandering, depressie en hartklachten.
Het is goed om alert te zijn op symptomen van een verstoorde hormoonbalans, maar het is een slecht idee om daarbij gebruik te maken van de zelftesten die aanbieders van hormoontesten verkopen, vindt internist-endocrinoloog aan het Erasmus MC Liesbeth van Rossum: ‘Zo’n momentopname zegt vrijwel niets, want veel hormonen fluctueren constant.’
Zo zijn er grote verschillen in bijvoorbeeld cortisolwaarden als je in de ochtend of in de avond meet, aldus Van Rossum. Zelfs tussen twee metingen in de ochtend, bijvoorbeeld eentje om kwart over acht en eentje om half negen, kan al een wereld van verschil zitten. ‘Cortisol piekt kortstondig in de ochtend, omdat het een rol speelt bij het ontwaken.’
Daarnaast zijn er bij vrouwen tijdens hun cyclus en gedurende bepaalde levensfases zeer grote verschillen in waarden meetbaar.
Van Rossum: ‘Het meten en beïnvloeden van onze hormoonhuishouding is zeer gecompliceerd. De opleiding tot endocrinoloog duurt niet voor niets minimaal zes jaar na de studie geneeskunde.’
Een endocrinoloog test gericht vanuit het klachtenpatroon, over een langere tijd en op de juiste momenten. Ook de interpretatie van de resultaten moet zorgvuldig gebeuren: wat zijn de normale waarden van deze patiënt en wat duidt op een verstoorde hormoonproductie?
Een zelftest is volgens Van Rossum weggegooid geld. Een kleine greep uit het aanbod: een testosterontest voor mannen kost bij One Day Clinic 120 euro; een speekseltest voor cortisol kost bij Yours Health Test 29 euro; een menopauzetest 144 euro; bij aanbieder Medivere betaal je 62,95 euro voor een speekseltest voor progesteron en oestradiol.
Mensen moeten zelf weten wat ze met hun geld doen, maar het wordt problematisch wanneer ze zelf aan de slag gaan met zelftestresultaten, waarschuwt Nieuwdorp. ‘Vaak gaan die testuitslagen gepaard met adviezen, of mensen gaan zelf op zoek naar informatie op internet. Daar stuit je bijvoorbeeld op hormooncoaches die zeggen dat ze je hormonen ‘‘weer in balans’’ brengen.’
‘Adviezen als ‘‘beweeg genoeg, eet gezond en gevarieerd, en reduceer stress’’ kunnen natuurlijk geen kwaad. Ditzelfde raden wij als endocrinologen ook aan.’
Ook adviezen om hormoonverstorende stoffen te vermijden zijn volgens Nieuwdorp niet verkeerd: ‘Wetenschappelijk aangetoonde hormoonverstoorders zijn bijvoorbeeld bepaalde parabenen in cosmetica en weekmakers in plastic. Maar ook soja, venkel en lavendel kunnen in grote hoeveelheden de hormoonbalans verstoren, omdat ze stofjes bevatten die op onze eigen hormonen lijken.’
Het effect van die verstoringen kan bijvoorbeeld zijn: een verminderde zaadkwaliteit, problemen met de stofwisseling of diabetes.
Volgens Nieuwdorp is het tijdens belangrijke hormonale fases in het leven, zoals de vroege kindertijd, de puberteit en een zwangerschapsperiode, verstandig hier extra alert op te zijn. ‘Met bijvoorbeeld lavendel is normaal gesproken niets mis, maar het is geen goed idee om een baby iedere dag in te smeren met een dikke laag lavendel-bodylotion.’
Nieuwdorp raadt aan goed op te letten of adviezen de wetenschappelijke consensus onderschrijven of afkomstig zijn uit pseudowetenschappelijke hoek. Hij ziet regelmatig dubieuze adviezen op websites. ‘Bijvoorbeeld over supplementen met Sint-Janskruid, dat juist een hormoonverstorende werking heeft in combinatie met sommige medicijnen.’
‘Ga niet zelf dokteren, maar ga met aanhoudende klachten naar de huisarts’, adviseert endocrinoloog Liesbeth van Rossum. ‘De huisarts kan beoordelen of jouw klachten passen in het beeld van een hormoonafwijking, en verwijst je indien nodig door naar een endocrinoloog.’
Een uitslag van een zelftest is daarbij niet relevant. Van Rossum: ‘Die wekt alleen maar verwarring. We zien veel gezonde mensen die ongerust zijn gemaakt door een nietszeggende test. Het kost dan veel tijd om alle onterechte zorgen weg te nemen. In ons overbelaste zorgstelsel gaat dit ten koste van de aandacht voor patiënten die echt een hormoonziekte onder de leden hebben.’
Beter/Leven
In de rubriek Beter/Leven beantwoorden we, samen met experts, praktische vragen op het terrein van o.a. gezondheid, geld en duurzaamheid.