Een groep VN-experts noemt de Israëlische oorlog tegen Hamas ‘een genocide in de maak’. De term wordt ook gebruikt door pro-Palestijnse activisten. Maar genocide is juridisch nauw gedefinieerd en vaak lastig te bewijzen.
Sinds het begin van de Israëlische bommenregen op de Gazastrook zingt het woord genocide rond, bij pro-Palestijnse demonstranten en in een open brief van studenten en medewerkers van de Universiteit van Amsterdam. Vorige vrijdag schreef een groep experts van de Verenigde Naties dat de Israëlische oorlog tegen Hamas ‘een genocide in de maak was’.
Pleegt Israël werkelijk genocide? Is het van plan de Palestijnen in de Gazastrook geheel of gedeeltelijk uit te roeien? Of is de beschuldiging van genocide vooral een retorisch wapen tegen Israël? De beschuldiging is pijnlijk, omdat de Holocaust zo’n centrale rol in de Israëlische identiteit speelt. Het slachtoffer is dader geworden, zo is de suggestie.
Sinds het begin van de oorlog kwamen volgens de autoriteiten in Gaza meer dan elfduizend Palestijnen om het leven door Israëlisch geweld. Door de Israëlische blokkade blijven burgers verstoken van water, brandstof, voedsel en medische hulp. Volgens veel mensen is het Israëlische geweld disproportioneel. Zelfs de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Antony Blinken zei dat er ‘veel te veel Palestijnen gedood zijn’.
Maar is het ook genocide, of ‘genocide in de maak’? Het woord genocide valt al snel bij grootschalig geweld, maar genocide is een nauw gedefinieerde misdaad, vastgelegd in het Genocideverdrag van 1948. Genocide slaat op handelingen ‘gepleegd met de bedoeling om een nationale, etnische, godsdienstige groep, dan wel een groep, behorende tot een bepaald ras, geheel of gedeeltelijk als zodanig te vernietigen’. Twee bepalingen zijn hierbij van groot belang. Het ‘als zodanig’: bij genocide worden mensen gedood omdat zij tot een bepaalde groep behoren. En de ‘bedoeling’: er kan pas over genocide worden gesproken als de intentie bestaat om een bevolkingsgroep geheel of gedeeltelijk uit te roeien.
De aanslag van Hamas op 7 oktober had duidelijk genocidale trekken. De slachtoffers werden weloverwogen gedood omdat zij Joden waren. Israël reageerde hierop met veel geweld, maar grootschalig geweld betekent niet automatisch genocide. In The New Yorker gaf de Israëlische historicus Omar Bartov het voorbeeld van de Amerikaanse atoombommen op Japan, aan het einde van de Tweede Wereldoorlog. Daarbij kwamen naar schatting 214 duizend mensen om het leven, merendeels burgers. Over de vraag of dit geweld proportioneel was, kan gedebatteerd worden. Was het Amerikaanse doel, een snel einde aan de oorlog, zo veel mensenlevens waard? Maar het was geen genocide, omdat de Verenigde Staten niet van plan waren de Japanse bevolking uit te roeien.
Israël reageert met zijn oorlog op de aanslag van Hamas. Burgerslachtoffers zijn daarbij onvermijdelijk, omdat Hamas zich schuilhoudt in dichtbevolkt gebied. Volgens het internationaal recht moet de schade voor burgers in proportie staan tot de oorlogsdoeleinden. Als Israël disproportioneel geweld gebruikt, maakt het zich wellicht schuldig aan oorlogsmisdaden of misdaden tegen de menselijkheid. Maar het wordt pas genocide als Israël Palestijnse burgers niet treft omdat zij zich in de nabijheid van Hamas bevinden, maar simpelweg omdat zij Palestijns zijn.
Cruciaal voor genocide is de intentie om een bevolkingsgroep geheel of gedeeltelijk uit te roeien. Schoolvoorbeeld is nazi-Duitsland: op de Wannsee-conferentie van 1943 werd het formele besluit genomen de Joden in Europa te vernietigen. Maar genocidale intenties kunnen ook blijken op het slagveld, zoals in Srebrenica, waar Bosnische Serviërs systematisch moslims opjoegen en om het leven brachten.
Is Israël van plan de Gazanen geheel of gedeeltelijk te vernietigen? Sommige uitspraken van politici wijzen in die richting. President Isaac Herzog noemde de ‘hele natie’ van Gazanen schuldig aan de aanslag van 7 oktober, dus ook alle burgers. Premier Benjamin Netanyahu refereerde aan het Bijbelse verhaal over de Joden die wraak namen op de Amalekieten, ‘van mannen tot vrouwen, van kinderen tot zuigelingen’.
Maar zulke uitspraken, gedaan in grote woede na 7 oktober, zijn onvoldoende bewijs voor genocide. Israël heeft burgers ook opgeroepen te vertrekken uit het noorden van de Gazastrook, waar de meeste bombardementen werden uitgevoerd. Op de site van de Universiteit van Amsterdam zei Marieke de Hoon, docent internationaal strafrecht, dat er onvoldoende informatie is over de Israëlische intenties om nu al van genocide te spreken.
Historicus Omar Bartov staat kritisch tegenover de Israëlische regering en de bezetting van de Palestijnse gebieden, maar gelooft niet dat de regering op dit moment ‘genocidale intenties’ heeft. Wel gelooft hij dat er een ‘genocide in de maak’ kan zijn, zoals de experts van de Verenigde Naties schreven.
‘Er is een grijze zone tussen een goed geplande, doordachte genocide en iets wat geleidelijk aan genocide wordt’, zei Bartov in The New Yorker. Als Israël de Gazanen uit hun huizen verdrijft, ze in een veel kleiner gebied stopt, ze vervolgens onvoldoende water, voedsel, brandstof en geneesmiddelen geeft, dan kunnen er veel mensen sterven en ‘begint het resultaat steeds meer op genocide te lijken’, aldus Bartov.
Juridisch is genocide een nauw gedefinieerde, vaak lastig te bewijzen misdaad. Politiek is de term genocide een retorisch wapen en een oproep tot actie aan de internationale gemeenschap: zet Israël onder druk om het in veler ogen disproportionele geweld tegen Palestijnse burgers te stoppen.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden