De afgelopen vrijdag op 87-jarige leeftijd overleden A.S. Byatt was als schrijfster een onverschrokken intellectueel. Haar romans waren dikwijls complex, maar wie zich aan haar werk overgaf werd beloond met een elegante stijl en verrassende denkbeelden, en geconfronteerd met uitdagende vragen. De beroemdste van haar tien romans is ongetwijfeld Possession (1990, Obsessie), een literaire detectivestory die werd bekroond met de Booker Prize. De verfilming, vijf jaar later, werd genomineerd voor een Oscar. Byatt was de oudere zus van schrijfster Margaret Drabble, met wie ze vrijwel haar gehele leven een gespannen verhouding had.
A.S. Byatt werd als Antonia Susan Drabble geboren op 24 augustus 1936 in het Britse Sheffield. Naar eigen zeggen had ze een ongelukkige jeugd, die extra moeilijk werd gemaakt door haar astma. Veel aan bed gekluisterd werd ze een gretige lezeres. Ze ging naar een Quaker-kostschool in York, waar haar moeder les gaf, en daarna naar Newnham College, Cambridge. Daar studeerde ze in 1957 met lof af in de Engelse letteren.
Byatt vervolgde haar studie aan Bryn Mawr College in Pennsylvania en Somerville College, Oxford. Inmiddels had ze zich toegelegd op het schrijven van fictie, maar werd daarbij door haar proefschriftbegeleider ontmoedigd. ‘Lieve schat, alle jonge meisjes die cum laude zijn afgestudeerd denken dat ze een goede roman kunnen schrijven. Maar ze kunnen het geen van allen.’
Over de auteur
Hans Bouman schrijft voor de Volkskrant over boeken en richt zich met name op literatuur en auteurs uit het Engelse taalgebied.
Toen Byatt in 1959 trouwde met de econoom Ian Byatt, werd haar beurs ingetrokken en belandde ze tot haar afschuw in de positie van huisvrouw. Daarmee overkwam haar ironisch genoeg precies wat haar moeder een generatie eerder had meegemaakt. Tegen de Volkskrant verklaarde ze in een interview: ‘Ook mijn moeder was literatuurwetenschapper, maar zij werd na mijn geboorte gedwongen simpelweg het huishouden te runnen. Ze was zwaar gefrustreerd, voelde zich opgesloten in haar keuken. Achteraf heb ik met haar te doen, maar tijdens mijn jeugd had ik grote problemen met haar.’
De levenslange concurrentiestrijd tussen de zussen Antonia en Margaret was volgens de laatste dan ook terug te voeren op die gekwelde moeder, die haar eigen gefnuikte ambities op haar dochters projecteerde, een sterk competitieve sfeer in het gezin creëerde. Daarnaast was er bij de zussen een onderlinge concurrentie om de liefde en aandacht van hun uit de oorlog teruggekeerde vader.
In 1964 debuteerde Byatt met de roman The Shadow of the Sun, dat sterk geïnspireerd was op haar grote literaire voorbeeld Iris Murdoch. Drie jaar later verscheen The Game, waarin de rivaliteit tussen twee zussen een centraal gegeven was, en waarin voor het eerst de symbolische en mythologische elementen opdoken die kenmerkend zouden worden voor Byatts latere werk.
In 1972 sloeg het noodlot toe, toen Byatts zoon Charles op elfjarige leeftijd overleed, na te zijn aangereden door een automobilist onder invloed. Ze had toen juist een aanstelling gekregen als docent aan University College London. Om redenen die ze niet goed kon verklaren bleef Byatt vervolgens nog elf jaar doceren, precies zo lang als haar zoon had geleefd, waarna ze van ‘een soort betovering’ leek te zijn bevrijd. Vanaf 1983 ging ze fulltime schrijven.
Byatt is altijd een overtuigd internationaal georiënteerde auteur geweest. De ontdekking van buitenlandse talen betekende voor haar tevens de herontdekking van haar eigen taal. Tegenover de Volkskrant verklaarde ze: ‘Volgens mij ken je de Engelse taal – of welke taal ook – niet echt als je niet ten minste één andere taal spreekt. De meeste Engelsen en Amerikanen doen dat niet. Ik ben ervan overtuigd dat het Engels dat ik schrijf is beïnvloed door het feit dat ik een goede kennis heb van het Duits en Frans, en trouwens ook van het Latijn. Wat dat betreft sta ik in de traditie van George Eliot, die ik zeer bewonder. Als zij, om zich nader in een onderwerp te kunnen verdiepen, de kennis van een bepaalde taal nodig had, dan leerde ze die.’
Het hoogtepunt van Byatts oeuvre was ongetwijfeld Possession. Dat boek verhaalt van twee academici die elk zijn gespecialiseerd in een (fictieve) negentiende-eeuwse auteur. Wanneer ze via een reeks brieven ontdekken dat ‘hun’ auteurs wellicht iets met elkaar gehad hebben – iets dat geheel tegen de bekende feiten ingaat – ontstaat een speurtocht naar de waarheid. De wijze waarop Byatt die speurtocht structureerde was niet alleen van een verbijsterende eruditie, maar ook adembenemend.
Een andere belangrijke roman was The Children’s Book (2010, Het boek van de kinderen), gesitueerd in wat de Britten de Edwardian Era noemen: de vroege twintigste eeuw. Uit het boek spreekt Byatts afkeer van de volgens haar zelfingenomen en door zichzelf geobsedeerde Edwardianen. Ze zag ook duidelijke parallellen met de babyboomergeneratie. ‘Ik heb weinig plezier beleefd aan de jaren zestig. Iedereen zegt dat de jaren vijftig een benauwend, kleingeestig tijdperk was, maar dat is onzin. Het was een plezierige, hoopvolle tijd en ook in politiek opzicht was het beter dan het daarop volgende decennium: er waren mensen aan het bewind die stap voor stap een betere wereld wilden bouwen.’
A.S. Byatt werd onder meer geëerd met de titel Dame Commander of the Order of the British Empire. In 2014 werd er een keversoort naar haar vernoemd, de Euhylaeogena Byattae Hespenheide, als dank voor haar portrettering van natuuronderzoekers in haar novelle Morpho Eugenia.
3 x A.S. Byatt
In 2016 ontving Byatt de Erasmusprijs voor haar bevlogen bijdrage aan het genre ‘Life Writing’, een actueel onderwerp binnen de literatuur dat historische romans, biografieën en autobiografieën omvat.
Het verdriet om de dood van haar verongelukte zoon Charles verwerkte Byatt in onder meer haar verhaal ‘The July Ghost’ en het gedicht ‘Dead Boys’.
Tussen 1978 en 2002 publiceerde Byatt een tetralogie getiteld The Quartet, waarin ze gestalte gaf aan de veranderende vrouwelijke ervaring in de twintigste eeuw.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden