De eindsprint van de campagne is ingezet. Van een afrekening met de oude machtspartij is het nooit gekomen. NSC en VVD ontzien elkaar en Yesilgöz is voor Timmermans geen ideale boksbal. Eén ding is zeker: de uitkomst van deze verkiezingen zal spectaculair zijn.
Het Haagse cliché wil dat politieke partijen drie maanden met een campagne bezig zijn, media drie weken en de kiezer drie dagen. In dat geval begint de campagne nu pas voor veel kiezers. Dit keer is het aantal zwevende stemmers nog groter dan bij de vorige verkiezingen, in 2021, toen er in de laatste dagen ook nog grote verschuivingen plaatsvonden, bijvoorbeeld bij D66 dat in de eindsprint zeven zetels winst wist te boeken.
Dat de electorale nervositeit deze campagne nog groter is, heeft alles te maken met het vertrek van Mark Rutte. Niet alleen de kiezer is zoekende, dat geldt ook voor de nieuwe politieke hoofdrolspelers.
Frank Hendrickx is politiek verslaggever voor de Volkskrant. In 2022 won hij de journalistieke prijs de Tegel voor zijn stuk over de mondkapjesdeal van Sywert van Lienden en co. Hendrickx was eerder correspondent in VS en Rusland.
Een voorzichtige conclusie kan wel al getrokken worden: de VVD logenstraft vooralsnog de politieke natuurwet dat een partij die afscheid neemt van een zittende premier gedoemd is tot een electorale afstraffing. Helemaal als een verrassing komt dat niet. Kiezersonderzoek toont al langer aan dat de VVD ook zonder Rutte een relatief stabiele achterban heeft die soms niet eens een stem op een andere partij overweegt.
Van Dilan Yesilgöz kan op z’n minst worden gezegd dat ze VVD-kiezers weinig aanleiding heeft gegeven om een deur verder te kijken. De nieuwe partijleider staat al langer bekend als een hardwerkende en gedisciplineerde politicus die tegelijkertijd ontspannen oogt. Op die manier wist ze als minister van Justitie en Veiligheid stand te houden op een departement dat bekendstaat als een kerkhof van bewindspersonen.
Of luister via Spotify of Apple podcasts.
Als lijsttrekker maakt Yesilgöz tot dusver weinig fouten, ook omdat ze inhoudelijk gezien op veilig speelt. Asiel- en immigratie, belastingverlagingen voor de middenklasse, veiligheid, bezuinigingen op cultuur en ontwikkelingssamenwerking: het zijn de VVD-evergreens waarmee Yesilgöz de boer opgaat.
Yesilgöz weet ondertussen behendig vragen over de erfenis van Rutte te ontwijken door onvermoeibaar te verklaren dat ze vooruit wil kijken. Haar tegenstanders laten haar daar ook mee wegkomen. De toon werd gezet tijdens een debat eind oktober in Arnhem tussen Pieter Omtzigt en Frans Timmermans. De PvdA-GroenLinks-leider omschreef het leiderschap van Yesilgöz als niet meer dan ‘een kleine stijlverandering’ bij een partij die verder doorgaat op de oude voet.
Omtzigt, jarenlang luis in de pels van de VVD, weigerde daar in mee te gaan. Hij toonde zich juist mild voor de nieuwe VVD-leider. ‘Er staat een nieuwe categorie politici in Den Haag klaar en ik zeg in alle eerlijkheid: daar hoort ook mevrouw Yesilgöz bij’, verklaarde de NSC-voorman, die zich niet wil uitleveren aan GroenLinks-PvdA uit angst voor de linkse belastingplannen en progressieve asiel- en immigratiepolitiek.
Het bleek een bepalend moment in de campagne. De klassieke electorale boodschap – gooi de oude machthebbers eruit! – kreeg nooit momentum. Integendeel: NSC en VVD ontzien elkaar sindsdien. Van een afrekening met de oude machtspartij is het nooit gekomen. Omtzigt en Yesilgöz delen hoogstens speldenprikjes uit.
Niet alleen Omtzigt spaart Yesilgöz, hetzelfde geldt voor Geert Wilders. De VVD heeft de deur voor de PVV op een kier gezet en daarmee – bedoeld of onbedoeld – ook Wilders geneutraliseerd. De PVV-leider doet sindsdien zijn best om in de smaak te vallen als potentiële regeringspartner, ook omdat zijn kiezers dat graag willen.
De VVD doet er zijn voordeel mee: Yesilgöz is nog amper in de problemen gekomen en heeft een comfortabele uitgangspositie. In de laatste dagen van de campagne moet het grote geld zijn werk gaan doen. Bijna geen partij heeft zoveel te besteden als de VVD. Kiezers zullen de komende etmalen bedolven worden onder commercials voor Yesilgöz.
Het is niet de VVD die na jarenlang regeringsverantwoordelijkheid in een isolement is geraakt, maar Frans Timmermans. De linkse leider voerde lang een ingetogen campagne waarin hij zich presenteerde als een evenwichtige leider die klaar is om Nederland in moeilijke tijden te leiden.
Onbegrijpelijk was die strategie niet. Kiezers hebben genoeg van de ruzies en verwijten die de Nederlandse politiek de afgelopen jaren domineerden, zo heeft ook zijn eigen campagneteam geanalyseerd. Een te scherpe toon kan potentiële stemmers afschrikken.
Timmermans heeft het daarbij niet getroffen met zijn tegenstanders. Omtzigt heeft ook bij linkse kiezers krediet vanwege zijn rol in de toeslagenaffaire. Yesilgöz is als relatief onervaren vrouw van niet-Westerse afkomst niet de ideale boksbal voor een wat oudere, zichzelf feminist noemende witte politicus.
Onder druk van smeulende kritiek in eigen gelederen en een achterstand in de peilingen lijkt Timmermans zijn aanpak de laatste tijd toch weer iets te veranderen. In een schreeuwerig debat bij SBS donderdag zocht hij de confrontatie met Wilders en in mindere mate Yesilgöz.
Veel zal voor Timmermans nu afhangen van de strategische kiezers op de linkerflank. Niet voor niets hamert de ex-eurocommissaris erop dat alleen hij een rechts monsterverbond kan stoppen. Als GroenLinks-PvdA niet de grootste wordt, dreigt de linkse nachtmerrie: een coalitie van VVD, NSC, BBB en misschien zelfs PVV. Dat angstvisioen moet progressieve en linkse kiezers, die vooralsnog trouw blijven aan D66, Partij voor de Dieren, SP en Volt, alsnog naar het kamp van Timmermans trekken.
Omtzigt van NSC zal het met enige ontspannenheid gadeslaan. Dat hij vanuit het niets een machtsfactor van belang gaat worden, staat zo goed als vast. Tegenstanders speculeerden dat de ex-CDA’er zou bezwijken onder de druk of dat zijn jonge partij groeipijnen zou vertonen, maar dat bleek ijdele hoop.
Omtzigt, die als outcast binnen het CDA al in 2012 op jacht moest naar voorkeurstemmen, is altijd al een sterke campaigner geweest. Hij deed zich deze campagne niet anders voor dan de afgelopen jaren in Den Haag: een inhoudelijk sterk politicus met dossierkennis en uitgesproken ideeën die moeite heeft om knopen door te hakken. Toen het CDA in 2020 een nieuwe lijsttrekker zocht, wachtte hij tot de laatste minuut om zich kandidaat te stellen. Dit keer twijfelde hij over zijn deelname aan de verkiezingen en over de vraag of hij premier wil worden. Wie in het Torentje komt als NSC de grootste wordt, blijft een raadsel.
De laatste peilingen wijzen er voorzichtig op dat niet alle kiezers die onduidelijkheid waarderen, maar Omtzigt lijkt dat op de koop toe te nemen. NSC streeft naar ‘verantwoorde groei’, zei hij al bij het begin van de campagne.
Zo maken de kopstukken zich op voor de eindsprint. De toon zal waarschijnlijk nog wel iets feller worden, maar iedereen weet ook dat veel kiezers genoeg hebben van ‘Haags gedoe’. Daarom waren de meeste debatten tot dusver relatief bedeesd en gericht op het compromis. Iedereen wil bouwen, de bestaanszekerheid verbeteren en grip krijgen op asiel en migratie.
Dat is de paradox van deze verkiezingen: de campagne mag relatief ingetogen zijn, de uitslag zal hoe dan ook spectaculair worden. Een overwinning van Timmermans betekent dat een linkse fusiebeweging met succes de politieke versplintering van de afgelopen decennia heeft getrotseerd. Pieter Omtzigt kan met zijn net opgerichte partij uit het niets in het centrum van de macht terugkomen. Als Yesilgöz wint, mag Nederland zich opmaken voor de eerste vrouwelijke premier in de geschiedenis.
De komende dagen kunnen de lijsttrekkers nog de illusie koesteren dat ze hun lot in eigen hand hebben. Daarna gelden de woorden die ex-VVD-leider Jozias van Aartsen ooit uitsprak na een verkiezingsechec: ‘De kiezer geeft, de kiezer neemt, soeverein als de zee.’
Source: Volkskrant