Het gaat deze verkiezingen steeds over bestaanszekerheid. Hoe valt dat bij de hoofdpersonen uit Schuldig, de iconische documentaireserie uit 2016 over de schuldenproblematiek in Amsterdam-Noord? ‘Ik vind het één pot nat, daar in Den Haag.’
Er is veel gebeurd sinds de eerste aflevering van Schuldig te zien was op NPO 1, zeven jaar geleden, op 14 november 2016. Bij het Gère Paulussen Leefkringhuis, bij haar om de hoek in Amsterdam-Noord, haalde Carmelita Dors destijds een jaarrekening van Essent tevoorschijn. ‘683 euro, ik moet het in één keer betalen. Waar haal ik dat vandaan?’
Ze is gelukkig, zegt Dors (70) nu, paarse lippenstift, felroze jasje, dezelfde fleurige verschijning en klaterende lach als toen. Begin vorig jaar kwam ze schuldenvrij uit het schuldsaneringstraject. Zeven jaar lang leefde ze van 30 euro per week. Het is een bevrijding. Toch ligt ze de laatste tijd weer ergens wakker van, en – verrassing! – het is opnieuw de jaarrekening van een energieleverancier.
Dit keer gaat het om 4.000 duizend euro. Hoe kan dit? Ze weet het niet, zegt Dors. ‘Ik woon met mijn zoon van 26 in een klein appartement, ik ben zuinig met energie. Ik betaalde altijd 72 euro per maand. Toen begon die Poetin dom te doen en betaalde ik 269 euro. En ineens kwam die rekening.’
Er is inmiddels een slimme meter geïnstalleerd, de meterstanden zijn volgens haar ineens stukken lager. Sinds maart lost ze maandelijks 50 euro af van die 4.000 euro. ‘En het ging zo goed met mij.’
De zesdelige documentaireserie Schuldig (Human), over armoede en de hulpverlening aan mensen met schulden in de Amsterdamse Vogelbuurt, won in 2017 de Zilveren Nipkowschijf voor het beste tv-programma van het jaar. Makers Ester Gould en Sarah Sylbing kregen ook journalistieke prijzen uitgereikt: ze namen een Tegel in ontvangst en werden als Journalisten van het Jaar door de jury geprezen voor het aanwakkeren van een brede maatschappelijke en politieke discussie over ‘de perverse manier waarop Nederland omgaat met mensen in de schulden’.
Hun serie leidde tot Kamervragen aan Jetta Klijnsma, de toenmalige staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid in het kabinet-Rutte II. Gould en Sylbing gingen op tournee door het land, organiseerden in verschillende steden debatten met hoofdpersonen uit Schuldig, prominenten uit de politiek, opinie- en beleidsmakers en publiek.
Overal ging het over de vraag hoe we als samenleving moeten omgaan met schuld, over aanhoudende problemen en mogelijke oplossingen, zelfredzaamheid en solidariteit. In maart 2017 sloten ze hun tour af met een debat met Kamerleden van D66, CDA, PvdA, ChristenUnie, GroenLinks en SP, over een thema dat zes jaar later onder de parapluterm ‘bestaanszekerheid’ een van de belangrijkste verkiezingsthema’s is.
Hoe valt dat bij de hoofdpersonen uit Schuldig? Eigenlijk had Ditte Kuijpens, een van de personen uit de serie iedereen bij haar thuis uitgenodigd om het daarover te hebben, maar ze is ziek, dus ze moest de afspraak afzeggen. Carmelita Dors stelde voor af te spreken bij Stichting Kerk & Buurt, net als het Leefkringhuis een plek waar Vogelbuurt-bewoners terechtkunnen voor hulp en bijstand. Twee keer in de maand wordt er een maaltijd geserveerd.
Ramona Beij (41), een andere deelnemer, is ook gekomen, al moest ze er even over nadenken of ze er wel zin in had, vertellen hoe het nu met haar gaat en hoe zij al dat gepraat over bestaanszekerheid ervaart.
Schuldig toonde hoe zij, haar partner Ron, zijn moeder en hun twee kinderen van 11 en 8 jaar uit hun huurhuis werden gezet vanwege een betaalachterstand. De deurwaarder zette de ontruiming van hun woning in gang terwijl het gezin naar Beijs ouders vertrok, waar zij voor de camera uitlegde waarom ze uit schaamte de dreigende ontruiming van hun huis voor Ron had verzwegen.
In een speciale uitzending over Schuldig van talkshow Pauw zou ze later zeggen dat ze bang was dat Ron bij haar zou weggaan. Dat nooit, herhaalde Ron daar nog eens. ‘Voor elk probleem is er maar één ding: een oplossing.’
Ramona Beij heeft ‘de verschrikkelijkste maanden van mijn leven’ achter de rug, vertelt ze bij Kerk & Buurt. Ron is dood. Hij overleed 29 december op 56-jarige leeftijd plotseling aan een hartstilstand. Een paar maanden eerder stierf zijn moeder aan longkanker – Beij heeft haar de laatste zes weken van haar leven intensief verzorgd. ‘Ze heeft haar laatste adem uitgezucht in mijn armen.’
Zij en de kinderen verloren eind vorig jaar niet alleen Ron, hun vader, ‘mijn steun en toeverlaat, mijn enige en beste vriend’, zegt ze, maar ook het dak boven hun hoofd. ‘We woonden in het huis van mijn schoonmoeder, en alleen Ron stond op dat adres ingeschreven. De kinderen en ik stonden ingeschreven bij mijn ouders. We waren niet getrouwd en geen geregistreerde partners. Toen Ron overleed, kon ik geen aanspraak maken op het huis.’
Carmelita Dors: ‘Je kreeg die woning niet? Mijn god, wat een ramp. En ik dacht dat ik het moeilijk had!’
Beij: ‘We wonen nu weer bij mijn ouders. Voorheen woonde mijn zus ook bij mijn ouders in, maar zij heeft tegenwoordig gelukkig haar eigen woninkie. We zitten nu met z’n vijven in een driekamerwoning. Op de zolder die Ron destijds voor ons heeft verbouwd, slaapt mijn zoon van 18. Mijn dochter van 15 slaapt bij mij op de kamer.’
Ze staat ingeschreven voor een sociale huurwoning, maar heeft pas een paar jaar wachttijd opgebouwd. Ze vroeg urgentie aan omdat ze bij haar ouders inwoont, en legde haar situatie uit bij de gemeente Amsterdam, vooralsnog zonder resultaat.
Het is buffelen, zegt Beij. Ron en zij waren nog niet helemaal schuldenvrij, maar overal liepen ‘mooie regelingen’. Zij werkte via een uitzendbureau in de catering, hij was voor zichzelf begonnen en verdiende als schilder 1.300 euro netto in de week. ‘Daardoor zijn we een heel eind uit onze shit gekomen.’
Dors: ‘Kwam je niet op het idee om te trouwen of een samenlevingscontract aan te gaan, zodat jullie samen konden blijven in dat huis?’
Beij: ‘Onze bedoeling was om dit jaar een huis in de vrije sector te zoeken, op onze eigen naam. We wilden in 2023 de resterende schulden in één keer aflossen en trouwen.’
Het pensioen dat Ron had opgebouwd voor hij zzp’er werd, is komen te vervallen, vertelt ze. Zijn uitvaart betaalde ze van hun spaargeld – een uitvaartverzekering had hij niet. ‘Hij is mooi weggebracht, daar ben ik blij om.’
Op haar telefoon laat ze een foto zien van het Ron-hoekje dat ze thuis heeft ingericht, met een foto, zijn pet, dartpijltjes. Ze draagt zijn zilveren ketting en laat een tattoo op haar onderarm zien, met het Rolls-Royce-teken als symbool voor hun voornamen.
Dors leest hardop voor: ‘Forever R en R.’
Dan: ‘Dus niemand heeft jullie na Schuldig aan een eigen huis kunnen helpen? Dat dacht ik altijd.’
Nee, zegt Beij. Zij en Ron weigerden een schuldhulpverleningstraject zolang niemand hun in ruil daarvoor een woning kon garanderen. Ze waren ervan overtuigd dat ze het dan beter zelf konden oplossen. In de periode na Schuldig kregen ze er nog één grote schuld van 15 duizend euro bij, van het UWV. ‘Die heeft Ron binnen tien maanden afbetaald.’
Met Sarah Sylbing en Ester Gould heeft ze nog geregeld contact. Ze waren ook aanwezig bij Rons uitvaart, vertelt Beij. Gould nam haar kinderen in de opnameperiode van Schuldig geregeld mee naar een pretpark, of organiseerde een ander uitje.
Iedereen kreeg toen de opnamen erop zaten een ‘extraatje’, zegt ze ook. Zij en Ron waren al twintig jaar niet op vakantie geweest en mochten een weekend naar Valkenburg, Carmelita Dors koos voor een dure jas.
Allebei ontvingen ze via de makers giften van kijkers. Dat ging in Beijs geval bijvoorbeeld om een paar schoenen voor de kinderen. Dors kreeg een jaar lang iedere maand een envelop met wat geld, van een meneer. Ook kon ze een tijd gratis haar nagels laten doen bij een mevrouw die het pijnlijk had gevonden hoe ze aan tafel bij Pauw werd aangesproken op het feit dat ze die gewoonte niet wilde laten vallen, ondanks haar penibele financiële situatie. Iemand anders betaalde bijna twee jaar lang haar televisieabonnement.
Haar probleem was dat ze verslaafd was aan shoppen, zegt Dors. Bij Wehkamp, waar haar schuld ontstond, bestelt ze niets meer. ‘Ik zet tegenwoordig veel kleding op Vinted. Ik verkoop alleen in bundels, want ik ga niet de hele tijd voor één ding op en neer naar het pakketpunt. Dat gaat heel goed.’ Giert het uit. ‘Ik kan ervan leven. Ik kan ervan lachen.’
In de supermarkt let ze nog steeds op de prijzen. ‘Ik ken ze uit mijn hoofd. Als ik bij de kassa sta en zie wat iemand op de band heeft liggen, weet ik precies: deze dame gaat 20 euro betalen. Echt hoor, als ik in deze tijd van 30 euro per week moest leven... Ik zou niet weten hoe.’
Ja, ze gaat 22 november stemmen, zegt Dors, zoals altijd op de PvdA. Ze kijkt op tv naar debatten en Nieuwsuur, werkt al jaren op het stembureau.
Ramona Beij zou niet weten voor wie ze moet kiezen. ‘Het is goed dat Rutte na het toeslagenschandaal is afgetreden. Maar ik vind het één pot nat, daar in Den Haag. Zoals Rutte was, zo is de rest ook.’
Dors, half grappend, half streng: ‘Ik heb tegen mijn zoon gezegd: als je niet gaat stemmen, gooi ik je het huis uit. Maak gebruik van je stemrecht. Blijf in elk geval niet thuis. Stem blanco, of kras maar wat, zodat je stem wordt vernietigd.’
Beij hoort het aan en zegt: ‘Oké, dan doe ik dat wel.’
Buiten start Carmelita Dors haar scootmobiel, die ze in Schuldig ‘mijn Masserati’ noemde. Ramona Beij loopt door de regen mee naar dierenwinkel Ambulia van Dennis van den Burg (50), de langharige publiekslieveling uit Schuldig die op de rand van een faillissement werd bedolven onder klandizie. Hanneke Groenteman deed in De Wereld Draait Door een oproep: ga in godsnaam voortaan bij Dennis het eten voor je dieren halen.
De kinderen wilden na Rons dood een vis, vertelt Beij. Bij Ambulia kozen ze er twee uit. Eentje is intussen overleden. Ronnieponnie, de gekleurde vis die ze naar Ron hebben vernoemd, zwemt nog rond. Ramona grinnikt: ‘Dat beest is niet kapot te krijgen.’ En zoals dat gaat: ‘De kinderen wilden een vis, maar wie denk je dat die bak moet schoonmaken?’
Bij Dennis van den Burg gaat het vandaag ‘z’n gangetje’, zoals hij aan de telefoon ook al zei: het gaat altijd z’n gangetje. Hij is veel in de weer met zijn zieke vader, die hij ’s morgens verzorgt, ’s middags een broodje brengt en ’s avonds eten.
Over politici die bestaanszekerheid tot een belangrijk verkiezingsthema maakten, heeft hij geen goed woord over. ‘Lekker zieltjes winnen. Het vertrouwen is weg, dat hoor ik hier dagelijks. Het is klagen, klagen, klagen.’
Hij doet zelf ook een duit in het zakje, alweer die energierekening. ‘In november kreeg mijn vader met z’n AOW’tje en zijn pensioentje een rekening van 800 euro voor gas en licht. Dat trokken ze gewoon, baf, van zijn rekening af. Hoe dan? En zijn huur dan? En het ziekenfonds?’
Zelf betaalt hij nu 400 euro per maand. ‘Hoe kan dat nou, denk ik als ik iemand hier in de winkel hoor zeggen dat-ie maar 180 euro betaalt. Ik woon in mijn eentje, ik ben er nooit!’ Net als Dors kreeg hij een naheffing. In zijn geval gaat het om 8.000 euro. De hand in eigen boezem: ‘Ik heb een fout gemaakt door vier jaar lang mijn meterstanden niet door te geven. Maar wat zij vervolgens doen, is het bedrag met de huidige prijzen aan mij doorberekenen.’
Volgens Beij is en blijft het probleem dat een schuld van 1.600 euro uiteindelijk een bedrag van 6.000 euro kan worden, door incassokosten, proceskosten en rente. ‘Dan denk ik bij mezelf: ‘Waar gaan we nou heen? Als je mensen uit de shit wilt hebben, dan moet je dit niet doen.’
Dennis van den Burg heeft wel een idee: waarom niet iemand ‘schoontrekken’ die een paar maanden huurachterstand heeft? Dat kan zomaar meer opleveren dan deurwaarders achter diegene aansturen en bedragen blijven verhogen. ‘Maak een afspraak: als we vanaf nu automatisch mogen incasseren, want dat is vaak ook een probleem, dan beginnen we met een schone lei. En dat je daar een of twee kansen in krijgt.’
Schuldig redde Ambulia. Toen de serie in België op tv te zien was, kwamen er zelfs klanten van daar zijn kant op. ‘Tot op de dag van vandaag vragen mensen die iets bij mij komen kopen hoe het met Carmelita, Ditte en Ramona gaat.’
Omroep Human wilde de serie binnenkort graag herhalen, maar Dors en Beij staken daar een stokje voor. Ze hebben er geen behoefte aan om opnieuw in de belangstelling te staan, zeggen ze. Beij: ‘Ik wil gewoon rust. Ook voor de kinderen. Mijn zoon was 11 toen we het huis uit werden gezet. Sindsdien heeft hij niet in een ‘eigen’ huis gewoond.’
Voor haar gezin waren kijkers minder gul dan voor Van den Burg, merkt Beij op; in die zin heeft zij minder aan haar deelname gehad. ‘Dit is tastbaar hè, een winkel. Hier konden de mensen gewoon naartoe.’
Van den Burg: ‘Dat is ook zo. Zij zaten thuis. Mensen konden hier hun goede gevoel kwijt over de serie.’
Wat Beij ook een enigszins ongemakkelijk gevoel bezorgt, is het idee dat de makers aan haar zouden hebben verdiend. Toen er een dvd van de serie verscheen, maakten zij en Ron daar een punt van; volgens Beij had omroep Human hen om toestemming moeten vragen. ‘Human heeft ons toen 2.500 euro betaald.’
Dennis van den Burg vindt het jammer dat de serie niet nog eens op tv te zien zal zijn. ‘De problemen zijn er nog steeds, en mensen zijn nog steeds verbaasd als ze daarover horen.’ Vanochtend nog leende hij 8,50 euro aan iemand die naar het ziekenhuis in Zaandam moest en geen geld had voor het openbaar vervoer. ‘Natuurlijk doe ik dat.’
Even later, als Ramona Beij en Carmelita Dors afscheid hebben genomen: ‘Kijk, zij denken misschien dat ik er vet van ben geworden, dat ik mijn zakken goed heb gevuld. Ja, ik heb gelukkig mijn schulden kunnen aflossen, ik heb die ellende weggewerkt. Maar ik heb me ook de pleuris gewerkt, en nog steeds. Het is niet alsof het goed te doen is nu, met die hoge vaste lasten. Er mogen nog wel vijf scheppen bij. Ik moet nog steeds voorzichtig zijn.’
Wijst om zich heen, naar de verkoopwaar in zijn winkel: ‘Het staat allemaal hier. Dit is ook schuld.’ En wat veel mensen volgens hem geneigd zijn te vergeten: ‘Zodra het wat beter met je gaat, val je overal buiten. Je krijgt bijvoorbeeld geen huurtoeslag meer.’
Het voelde en voelt voor hem soms oneerlijk, dat mensen die niet werken en een uitkering ontvangen dikwijls wél aanspraak kunnen maken op financiële regelingen. Of, zegt hij, knikkend naar de huizen om de dierenwinkel heen: ‘Die hypotheken, dat is toch ook schuld? En het leeft als god in Frankrijk, met bakfietsen van 4 duizend euro voor de deur!’
Hij gaat niet stemmen, nee. Nooit gedaan. ‘Mijn vader ook niet.’ Fel: ‘Omdat het witteboordencriminelen zijn! Kijk naar het toeslagenschandaal, kijk naar Rutte. Ze staan daar in Den Haag gewoon te liegen, en dat mag kennelijk, want ze komen ermee weg. Wat is dat voor een voorbeeld aan de mensen? Dat kan toch niet?’
De hoop vestigen op de politiek heeft weinig zin, zegt Paul Scheerder (77) aan de telefoon. In Schuldig was ‘meneer Paul’ de geduldige, warmhartige hulpverlener die met de telefoon in de hand altijd mogelijkheden zag.
In de levens van de hoofdpersonen uit Schuldig is dan misschien van alles ten goede veranderd, maar dat is volgens hem niet het gevolg van politieke daadkracht. ‘We hebben met z’n allen veel gepraat over de problematiek waar het in de serie over gaat, in Den Haag, in het hele land. Prominenten van alle kanten beloofden van alles, maar als je mij vraagt of we er iets mee opgeschoten zijn, dan zeg ik: nee.’
Kijk alleen al naar de Voedselbank die hij in Amsterdam-Noord opzette en waar hij nog steeds bij betrokken is: ‘We begonnen met dertig klanten. Vandaag de dag zijn het er 400.’
Scheerder richtte ongeveer 45 jaar geleden het Leefkringhuis op, waar bewoners van de Vogelbuurt terechtkunnen met allerlei problemen. In Schuldig was te zien hoe hij afscheid nam als directeur, en hoe moeilijk hij het vond om na zijn pensionering écht te stoppen. Hulp aan mensen in de financiële nesten moet structureel zijn, zegt hij, je moet iets voor ze kunnen betekenen op de lange termijn. ‘Het moet beklijven.’
Intussen is hij vertrokken bij het Leefkringhuis, al bemoeit hij zich nog weleens met de ernstigste zaken. Alleen: ‘Ik heb niet meer de macht en status die ik had. En ik kan er niet meer eindeloos geduld in stoppen.’ Dat heeft meer te maken met de leeftijd en met vermoeidheid dan met het feit dat hij zich niet meer druk maakt.
Integendeel. Over de situatie van Ramona Beij bijvoorbeeld: ‘Ik heb de woningbouw gevraagd: ‘Vindt u na alle ellende die deze mevrouw heeft meegemaakt niet dat u een keer over het hart zou kunnen strijken, zodat ze in die woning kan blijven? Ik garandeer u dat ze netjes betaalt.’ Een reactie bleef uit. ‘Wat ik dan denk? Nou, lelijke dingen.’
Paul Scheerder deelt zijn grootste zorg als het om dat grote verkiezingsthema gaat: ‘Dat het niet ophoudt.’ Dan herhaalt hij wat al die jaren zijn hulpverlenersmotto is geweest: ‘En toch komt het altijd goed. Niks is mij te gek geweest om te zorgen dat het goedkomt met die mensen. Je moet het gewoon regelen.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden