Het is een tafereel voor het Sinterklaasjournaal: een basisschooltje in een dorp aan de rivier verklaart Sint Nicolaas tot ongenode gast. Niet welkom. Verboden toegang. Dan wordt het december en komt Sint toch. Terwijl de Goedheiligman over het schoolplein schrijdt, hangen de kinderen joelend uit de ramen. Sinterklaas rijdt hun huisje niet zomaar voorbij! Hij negeert – nee, beter: weerstaat – het verbod van de bovenmeester. Terwijl de Sint wuivend over het schoolplein gaat, krijgt de bovenmeester een meltdown.
Waargebeurd, met dien verstande dat het hier gaat om een hulpsinterklaas afkomstig van de Wageningse studentenvereniging SSR-W. De Wageningers lazen in het najaar van 1967 dat in Kesteren, aan de overkant van de Rijn, Sinterklaas niet welkom was op de christelijke basisschool. Volgens het rechtzinnige geloof van het plaatselijk schoolbestuur was Sint-Nicolaas een ‘roomse heilige’ en als zodanig strijdig met de reformatorische beginselen van de school.
In deze serie duikt de wetenschapsredactie van de Volkskrant in de archieven op zoek naar verhalen waar we anno nu iets van kunnen leren.
Begin november 1967 had De Telegraaf een kort berichtje over de zaak op de voorpagina. Diezelfde dag werd het nieuws opgepikt door het KRO-radioprogramma Echo en de sociaal-democratische krant Het Vrije Volk. En zo kwam het nieuws bij studenten van de van oorsprong gereformeerde studentenvereniging SSR-W, die op de ochtend van 4 december verkleed als Sinterklaas en een stuk of tien Pieten het pontje over de rivier namen.
Bij de ingang van de school probeerde de hoofdonderwijzer het bezoek tegen te houden, maar volgens de krant werd hij ‘door de studenten opzij gedrukt en gingen Sint en zijn gezelschap toch naar binnen’.
‘De hoofdonderwijzer gaf daarna aan een van zijn onderwijzers opdracht wachtmeester C. Blankenstijn [van de Rijkspolitie] te halen. Dat duurde even en die tijd werd door de studenten gebruikt om snoepgoed uit te delen.’
Over de auteur
Ernst Arbouw is schrijver en wetenschapsjournalist en schrijft voor de Volkskrant over onderwerpen die uiteenlopen van Groningse otters tot Franse oorlogsbrieven. In 2021 verscheen zijn boek H.W.R. was hier, Canada, Nederland, de Bevrijding en de zoektocht naar soldaat Harold Wilbert Roszell.
Vooral in reformatorische hoek bestond een fanatiek bedreven afkeer van Sinterklaas. De Sint was in de ogen van conservatieve gereformeerden ongeveer alles waarvan ze gruwden: een rooms-katholieke heilige (vertaling: Paapse afgod), een toneelspeler en een uithangbord van het materialisme. Kesteren was ook zeker niet de enige plaats waar Sinterklaas niet werd gevierd op school. Volgens Het Vrije Volk was de goedheiligman ook in Opheusden en Veenendaal, beide op fietsafstand voor Wageningse studenten, niet welkom. Een kleuterjuf in Harskamp op de Veluwe zou zijn berispt omdat ze de kinderen Sinterklaasliedjes had geleerd.
In Staphorst, waar vorig jaar gewelddadige tegendemonstranten actievoerders van Kick Out Zwarte Piet (KOZP) belaagden, was de Sint jarenlang niet welkom. ‘Sinterklaasliedjes zingen in de klas? Nee, dat is verboden. Het is een rooms feest’, zei een plaatselijk schoolhoofd in 1983 tegen Trouw.
Die afkeer van Sint-Nicolaas heeft een lange voorgeschiedenis. Al tijdens de zogenoemde Nadere Reformatie in de 17de eeuw trok de Amsterdamse dominee Petrus Wittewrongel (1609-1662) fel van leer tegen het Sinterklaasfeest, dat hij ‘een superstitieus en afgodisch werk tot blaam van de reformatie’ noemde.
In zijn boek Oeconomia Christiana ofte Christelicke Huys-Houdinghe (1661) schreef hij dat ‘de vruchten van de Sint-Nicolaasavonden onvruchtbare werken der duisternis zijn’.
‘Wie dit niet kan begrijpen, leeft nog in de duisternis. Zal men van zo’n heilige zoveel werk maken? Zal men tot zijn eer een feest vieren? Zal men voor zijn jonge kinderen Sint-Nicolaasgoed kopen, om hun al van hun tere jeugd met zulk grof bijgeloof en afgoderij te bezoedelen?’
Wittewrongel geldt in bevindelijk gereformeerde hoek als een van de zogeheten oudvaders, theologen uit de 17de en 18de eeuw van wie de preken en geschriften nog steeds een leidraad des geloofs vormen. Toch stond hij ook in zijn eigen tijd al bekend als bijzonder orthodox. Zijn geloofsbeleving was onder meer beïnvloed door de puriteinen in Engeland en hij keerde zich in zijn boeken en vanaf de kansel niet alleen tegen Sinterklaas, maar bijvoorbeeld ook tegen toneelspel in het algemeen en zijn stadsgenoot Joost van den Vondel in het bijzonder.
Vondel reageerde met een schotschrift aan het adres van de dominee, die hij een ‘Zeeuwse trompetter’ noemde. (Wittewrongel was dominee van de Oude Kerk in Amsterdam, maar was geboren in Middelburg.)
Ook in gematigde kring werd Sinterklaas nog tot na de Tweede Wereldoorlog met enige omzichtigheid behandeld. Met de nodige aanpassingen lukte het protestanten uiteindelijk zich de goedheiligman toe te eigenen. Zo werd in veel plaatsen het rooms-katholieke kruis op de mijter vervangen door een enkele verticale streep. Sommige scholen kozen ervoor om op 5 december in plaats van Sinterklaas alleen (de destijds nog zwarte) Piet te ontvangen.
Zelfs in de 21ste eeuw leidt de Sinterklaasviering nog hier en daar tot uitdagingen. Toen in 2006 in Borssele de openbare en de reformatorische school door bouwvertraging tijdelijk één pand deelden, moest Sinterklaas voor schooltijd in burgerkledij binnensluipen bij de openbaren, zodat de gereformeerde kinderen het schouwspel van zijn aankomst bespaard bleef.
In een opiniestuk in het Reformatorisch Dagblad riep een lezer niet lang daarna op om Wittewrongel er nog eens bij te pakken, evenals kerkhervormer Maarten Luther, die zich in zijn tijd verzet zou hebben tegen Sinterklaasviering.
Dat leidde tot een flink aantal reacties. Een lezer uit Krimpen aan de IJssel merkte op dat hij in het stuk de ‘broodnodige nuchterheid’ miste.
‘Wittewrongel […] leefde tijdens de 80-jarige oorlog. Dat was de tijd van de Reformatie en toen hadden we een nogal andere verhouding tot de rooms-katholieken dan nu. Wij leven nu in 2008 en sinterklaas is inmiddels een gezellig, feestelijk familiegebeuren geworden, dat […] ook door refo’s in alle deugd in huiselijke kring wordt gevierd.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden