Polen is aan het veranderen sinds de verkiezingen in oktober, al is het met kleine stapjes. Afgelopen zeven jaar stonden er dranghekken voor het halfronde gebouw van de Sejm, het Poolse Lagerhuis. Nadat Szymon Hołownia (47) op maandag met een meerderheid werd verkozen tot voorzitter, liet hij de hekken weghalen. ‘Een hoop zal veranderen’, zei Hołownia ten overstaan van het Lagerhuis. ‘Er zijn genoeg barricaden tussen ons opgeworpen.’
Ze waren in 2016 door de toenmalige kamervoorzitter van regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) neergezet om, in zijn woorden, de ‘gekkies’ buiten te houden: Polen die het niet eens waren met het beleid van de regering. Diezelfde groep verzamelde zich maandagochtend voor de eerste bijeenkomst van de nieuwe Sejm sinds de verkiezingen en begon aan de dranghekken te sjorren. Hołownia bezegelde vervolgens het lot van de barricade, die jarenlang burgers van de politiek scheidde.
Over de auteur
Arnout le Clercq is correspondent Centraal- en Oost-Europa voor de Volkskrant. Hij woont in Warschau.
Er waait een frisse wind door de Poolse democratie, al is de coalitie van drie oppositiepartijen die afgelopen verkiezingen een meerderheid haalde nog niet aan zet om een regering te vormen. Die kans gaf de Poolse president Andrzej Duda eerst aan oude regeringspartij PiS, weliswaar de grootste bij de verkiezingen, maar met te weinig zetels of coalitiepartners voor een regering. Terwijl oud-premier Morawiecki zich op deze hopeloze taak stort, laat de eerste bijeenkomst van de Sejm zien dat de verhoudingen in de Poolse politiek sterk zijn veranderd.
Met een reeks symbolische daden wil Hołownia – van partij Trzecia Droga (Derde Weg), die samen met Donald Tusks Burgerplatform en het linkse Lewica een meerderheid vormt – het parlementaire proces openbreken. Hij belooft de Sejm toegankelijker te maken voor journalisten, maakt een einde aan politieke trucs om onwelgevallige wetgeving te stoppen en wil vooral respect terugbrengen in de Poolse politiek. ‘Ik wil dat ouders, als het parlement op tv komt, niet de ogen en oren van hun kinderen bedekken.’
De kersverse voorzitter zat niet eerder in de Sejm. Maar Hołownia, in 1976 geboren in het oostelijke Białystok, is geen onbekende in Polen. Hij deed mee aan de verkiezingen als leider van Derde Weg, een centrum-rechts verbond van zijn partij Polska 2050 en de katholieke boerenpartij PSL. Met succes wisten ze conservatieve kiezers van PiS af te snoepen en kwamen als derde partij uit de stembus.
In 2020 deed Hołownia mee aan de presidentsverkiezingen en had daarvoor een trits van baantjes als activist en journalist voor verschillende media. Hij is een conservatief katholiek en overwoog in zijn jonge jaren om zich aan te sluiten bij de dominicanen. Tweemaal verbleef hij bij de orde, maar besloot dat het klooster toch niets voor hem was. Voordat hij in de politieke schijnwerpers stond, kenden veel Polen hem vooral van televisie. Ruim tien jaar was hij presentator van de populaire talentenjacht Mam talent! (‘Ik heb talent!’).
Zijn showmanskunsten neemt hij mee naar de Sejm, waar hij opvalt met zijn gevatheid en milde sarcasme. Soms komt hij uit de hoek als teleurgestelde schoolleraar. ‘Als dit uw parlementaire standaarden zijn, vind ik dat zeer spijtig’, zei hij na een boze tirade van onderwijsminister Czarnek (PiS). Waar het Hołownia vooral om te doen is: eerbied en orde. Tijdens zijn vuurdoop waren vooral parlementariërs van PiS op ruzie uit, met gejoel, overschreden spreektijd en harde taal. Na een verhitte dag merkte Hołownia fijntjes op dat de Sejm ‘geen herberg’ is.
Een teer punt was de verkiezing van de rest van het presidium, waar elke partij iemand voor afvaardigt. PiS schoof Elżbieta Witek naar voren, die afgelopen jaren de voorzittershamer hanteerde. Zij kreeg niet genoeg stemmen, tot ongenoegen van haar partij, die briest dat hun hiermee een democratisch recht wordt ontnomen (dat is niet waar: ze kunnen iemand anders naar voren schuiven). Het was een symbolisch afscheid van Witek, een polariserende persoonlijkheid die rechtsstatelijke processen aan haar laars lapte en in de invloedrijke voorzittersstoel ten gunste van haar eigen partij gebruikte.
Bij PiS oogst Hołownia kritiek. Ze zien hem als een onervaren, omhooggevallen televisiepersoonlijkheid die ter eer en meerdere glorie van zichzelf het parlement voorzit, viel te horen in interviews met klagende politici op oerconservatieve zender Radio Maryja. Hun hoon laat vooral zien dat ze moeilijk kunnen wennen aan de veranderde machtsverhoudingen in het Poolse Lagerhuis. Ook zonder regering delen de drie oppositiepartijen middels hun meerderheid de lakens uit.
Ze hopen een streep onder acht jaar PiS te zetten. Zo diende Lewica, de progressiefste onder hen, maandag direct een wetsvoorstel in om abortus tot twaalf weken mogelijk te maken – een wereld van verschil met het de facto verbod op abortus dat Polen nu kent. Ze vindt een medestander in Burgerplatform, de partij van Donald Tusk. Maar een van de obstakels is juist Hołownia’s partij, noodzakelijk om de liberalisering van abortus door het Lagerhuis te loodsen.
Hołownia ziet liever een referendum over de kwestie. Hij wijst op praktische redenen – zo verwacht hij dat president Duda de wet toch zal vetoën. Maar de katholieke inslag van zijn partij speelt evengoed mee in de beslissing om abortus uit te besteden aan een volksraadpleging. Tot ongenoegen van het deel van de Poolse bevolking dat abortus als een onvervreemdbaar recht ziet.
Het is een van vele lastige knopen die een regering van Tusk, als hij eenmaal aan de macht komt, moet zien te ontwarren. Een frisse start in de Sejm is alvast een begin.
- Hołownia is een productieve schrijver, met 21 boeken op zijn naam. De meeste gaan over politiek, God, hemzelf of een combinatie van die drie.
- Hołownia’s televisietalent kwam van pas bij de verkiezingscampagne. Hij maakte indruk bij een ‘debat’ op staatszender TVP, waar deelnemers in een krampachtig format 60 seconden kregen om hun punt te maken. Hołownia wist als een van de weinigen hoe je een minuut televisie kunt benutten.
- De voorzitter van het Lagerhuis heet in het Pools marszałek, oftewel ‘maarschalk’. De titel gaat eeuwen terug, net als de Poolse parlementaire geschiedenis zelf.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden