Deze herfstdagen lenen zich uitstekend voor een wandeling, zeker nu het volgens de weersverwachting droger wordt. Of het nu een ommetje door de buurt is of een lange wandelroute, alleen of met het hele gezin: wandelen kan altijd, het kan overal en bijna iedereen kan het. We nemen je stapsgewijs mee door de wereld van het wandelen.
Over de heilzame werking van wandelen is veel geschreven. Volgens de Amerikaanse cultuurhistoricus Rebecca Solnit is het tempo van de lopende mens de ideale snelheid om zowel te reizen als te observeren en te denken. ‘Elke wandeling is een tochtje dat ontspannen genoeg is om zowel de vergezichten waar te nemen als erover na te denken, om het nieuwe en het oude op te nemen’, schrijft ze in haar wandelklassieker Wanderlust uit 2001.
De Nederlandse filosoof Ton Lemaire noemt wandelen in zijn boek Met lichte tred ‘een herontdekking van de traagheid’, in ‘een op hol geslagen wereld’. Of zoals de Franse filosoof en ‘wandelprofessor’ Frédéric Gros het omschrijft: ‘Stap uit de auto om het landschap te bekijken en het blijft slechts een afbeelding. Wandel erdoorheen en het wordt deel van je lichaam.’
Over de auteur
Heleen van Lier schrijft voor de Volkskrant over praktische kwesties uit het dagelijks leven en (duurzaam) reizen.
Volgens bioloog Midas Dekkers is wandelen bij uitstek de manier om je gedachten eens te laten bezinken en terug te blikken op fijne herinneringen. Dat laten bezinken van gedachten kan zo goed door het eentonige ritme waarin je lichaam komt tijdens het lopen. Dekkers wandelt het liefst tijdens de herfst, en dan bij voorkeur in een beukenbos. ‘Van alle bladeren ritselen beukenblaadjes het fijnst onder je schoenen. Wat motregen in de namiddag maakt het feest compleet.’
De Volkskrant zette tientallen wandelroutes uit voor liefhebbers van kunst, cultuur of natuur. Hier een kleine selectie:
Schokland (10 kilometer): Schokland, het voormalige Zuiderzee-eiland dat door de gevolgen van een stormvloed in 1859 werd ontruimd, was de eerste Unesco Werelderfgoedplek van Nederland. Deze wandeling volgt de voormalige kustlijn te voet. Vroeger zou tijdens deze wandeling het ruisen van de zee klinken, nu klinkt de roep van weidevogels boven het uitgestrekte groene landschap met bossen, moerassen en natte graslanden.
Borkum (5 kilometer): Borkum wordt ook wel ons zesde Waddeneiland genoemd. Het eiland behoort tot Duitsland, maar ligt boven Groningen, is bereikbaar per veerboot vanuit Eemshaven. Net als op de andere vijf, en ook hier zijn vuurtorens en natuur de voornaamste bezienswaardigheden. Maar het eiland kent ook historisch erfgoed. Wandel door de belle époque op Borkum.
Hindeloopen (6 kilometer): Hindeloopen is op sommige plaatsen een levende ansichtkaart. Als een soort Friesland van ieders dromen. Bovendien maken ze de beste snert van het noorden (en de rest van het land). Reden genoeg om, ook zonder ijs, de tocht langs één van de elf steden te maken.
Bekijk en beluister hier alle Volkskrant-audiotours
De Gezondheidsraad adviseert in de Beweegrichtlijn om zo’n 150 minuten per week ‘matig intensief’ te bewegen. Dat is beweging waarbij je hartslag omhooggaat, maar waarbij je wel nog steeds een gesprek kunt hebben, zoals tijdens wandelen. Die norm haal je door tienduizend stappen per dag te zetten. Een stappenteller is dus best nuttig. Een troost voor wie dit niet haalt: al vanaf 2.600 stappen per dag gaat je gezondheid erop vooruit, zegt Marieke van Heuvelen, bewegingswetenschapper aan het UMCG.
Voor kinderen is het goed om extra veel te bewegen en zo’n veertienduizend stappen per dag te lopen. Voor ouderen ligt de aanbevolen hoeveelheid stappen lager: achtduizend stappen is genoeg. Vooral voor mensen met een kantoorbaan is het belangrijk om zo veel mogelijk beweegmomenten te hebben op een dag en bijvoorbeeld een wandeling te maken tijdens je lunchpauze, of bijvoorbeeld wandelend te vergaderen.
Wandelen is op zichzelf overigens niet genoeg om fit te blijven. De Gezondheidsraad raadt in de meest recente beweegrichtlijnen aan om hiernaast twee keer per week aan krachttraining te doen, voor ouderen gecombineerd met balansoefeningen. Dit kun je prima combineren met wandelen, door bijvoorbeeld te wandelen met gewichtjes, of – voor het oefenen van je balans – te wandelen op onverhard terrein.
De bekendste lange wandelroute in Nederland is het Pieterpad. De bijna 500 kilometer lange route van Pieterburen naar de St.-Pietersberg bestaat dit jaar veertig jaar. Het verhaal van het Pieterpad is een succesverhaal. Het aantal wandelaars dat de route loopt, of een van de 26 etappen, schommelt jaarlijks tussen de dertig- en vijftigduizend en groeit gestaag. Corona gaf de populariteit van het Pieterpad een flinke boost. Exacte cijfers zijn niet bekend, maar de trend is onmiskenbaar.
‘Het Pieterpad is geboren uit het verlangen ook in Nederland een wandelroute tot stand te brengen, die vergelijkbaar zou zijn met de lange doorgaande wandelroutes zoals die elders in Europa al veel langer bestaan’, schreef Toos Goorhuis (1915-2004), een van de twee bedenkers van de route. Omdat de route zo veel mogelijk door stille natuurgebieden voert ‘is er onderweg als regel niet veel gelegenheid een horecagelegenheid aan te doen’. Wandelaars krijgen het advies ‘enige leeftocht bij zich te hebben’ en vooral ‘iets te drinken, of dorstlessend fruit’.
Kinderen die van jongs af aan wandelen, blijven dat als volwassenen ook doen, zo blijkt uit onderzoek. Op veel wandelsites wordt de regel gehanteerd dat de leeftijd van het kind het maximale aantal kilometers van een wandeling aangeeft. Dus een 7-jarige kan een wandeling van maximaal 7 kilometer aan. ‘Laat plannen om een bepaalde route te lopen los als je merkt dat het niet gaat. Het belangrijkste is dat jij als ouder plezier uitstraalt en geen frustratie’, zegt Agnes van den Berg, omgevingspsycholoog en hoogleraar natuurbeleving aan de Rijksuniversiteit Groningen.
Hoe je ze enthousiast krijgt om op pad te gaan? ‘Kondig op zondagochtend niet pardoes aan dat er gewandeld gaat worden, maar ga samen zitten en pak de kaart erbij om een plan te maken. Zo leren kinderen meteen ook kaartlezen. Het zit in de mens dat we het niet leuk vinden om iets opgelegd te krijgen. Wandelen zou dus zo veel mogelijk moeten voelen als een vrije keuze. Geef je kind iets te kiezen.’
Voor kinderen is het fijn en overzichtelijk om een einddoel te hebben. Of dat nou een meertje is of een pannenkoekenrestaurant. Of maak een spel van het wandelen. Van den Berg: ‘Doe onderweg een wedstrijdje wie het eerst bij het volgende paaltje is. Omarm het Avondvierdaagse-gevoel en zing liedjes. Of geef je kind de opdracht om als fotograaf de route vast te leggen met de camera.’
Beter/Leven
In de rubriek Beter/Leven beantwoorden we, samen met experts, praktische vragen op het terrein van o.a. gezondheid, geld en duurzaamheid.
In plaats van met het hele gezin of in ander gezelschap, kun je ook prima in je eentje wandelen. Journalist Caspar Janssen merkte tijdens zijn voettocht door het land, waarvan hij in de Volkskrant gedurende anderhalf jaar verslag deed, dat eenzaamheid, of alleenheid, het wandelen een extra dimensie kan geven.
‘Eigenlijk zijn het twee verschillende activiteiten: lopen in gezelschap en alleen wandelen. Lopen in gezelschap heeft andere prettige kanten. Je ouwehoert kilometers lang over de wereld- of thuisproblematiek, over mensen die er niet bij zijn, over werk, drank, drugs, boeken, muziek, de liefde en mogelijk zelfs over natuur en landschap. Na die 10 of 15 kilometer kun je concluderen: nou, dat was een mooi tochtje in een mooi, groen decor, en een goed gesprek met wellicht nog een paar biertjes toe. Nee, dan alleen lopen. Dan ben je, al is het maar uit noodzaak, toch echt aangewezen op interactie met de omgeving. En op je binnenwereld.’
Lopen is volgens Janssen de beste methode om grip te krijgen op de omgeving. En hoewel hij gezelschap op zijn tijd goed kan waarderen, meent hij dat alleen lopen je ontvankelijker maakt. ‘Hoe kun je het landschap op je laten inwerken, of vogeltjes waarnemen, als iemand net op luide toon een verhaal tegen je aan het vertellen is?’
Tijdens lange wandeltochten kom je erachter dat je lichaam tot veel meer in staat is dan je denkt, zegt langeafstandswandelaar Elmar Teegelbeckers. Teegelbeckers heeft al vele lange tochten op zijn naam, van 100 kilometer in Zuid-Limburg tot 600 kilometer in de Sloveense Alpen. ‘Je moet je goed voorbereiden op zo’n wandeltocht. Hoe fit en gezond je ook bent, je lichaam is niet gewend aan de eindeloos repeterende bewegingen van wandelen en er is altijd risico op blessuren.’ Om dit te voorkomen is het advies simpel: veel lopen vóórdat je aan je echte tocht begint.
Ook iets om te ontdekken tijdens de trainingen: hoeveel water je moet drinken om niet uit te drogen. Dat kan per persoon enorm verschillen. Een ander doel van je training is om te ontdekken wat je wel en niet wilt meezeulen. ‘Aan het begin liep ik met rugtassen van 70 liter op mijn rug, maar dat heb ik snel afgeleerd’, zegt Teegelbeckers. Twee shirts vindt hij genoeg, een voor tijdens het wandelen en een voor ’s avonds. Ook zweert hij bij merinowol: dat gaat niet stinken, zit lekker en isoleert. Onderweg eet hij nootjes, mueslibollen, pure chocolade en wraps met pindakaas. Maar het belangrijkste is: ‘Zo min mogelijk meenemen. Ik probeer onder de 8 kilogram te blijven’. Dus: een boek is te zwaar, een e-reader kan wel.
Tot slot het mentale aspect, volgens kenners 80 procent van de uitdaging. Ook routiniers als Teegelbeckers hebben het geregeld zwaar. ‘Waar ben ik nou mee bezig, waarom vind ik dit zo leuk? Dat soort dingen vraag ik me wel af als ik alleen in mijn tentje zit. Maar als ik de volgende dag naar buiten stap en de geweldige natuur om me heen zie, weet ik: het is het waard.’
Pelgrimstochten zijn populair. Maar een drukke pelgrimstocht willen veel wandelaars nou juist niet. We zetten tien bijzondere lange wandeltochten op een rij voor wie wandelfiles en volle slaapzalen wil ontwijken. Van De Walk of Wisdom rond Nijmegen tot de noordelijke route naar Trondheim in Noorwegen. Hier pelgrimeer je over tapijten van mos en witte bloemetjes naar het graf van St.-Olav, de beschermheilige van Noorwegen. Tijdens de hele route is geen levende ziel te bekennen.
Goed schoeisel is belangrijk, vooral voor langere wandelingen. ‘Gewone hardloopschoenen zijn in bijna alle gevallen af te raden als wandelschoen: die blinken uit in schokdemping, maar zijn niet stabiel genoeg om uren probleemloos mee te wandelen’, zegt schoenenexpert Max Versteeg van Zwerfkei Buitensport.
Bedenk eerst waar je de schoen voor gaat gebruiken, de ene wandelschoen is de andere niet. De wandelschoen is er in vier categorieën. Van lage soepele wandelschoen (A) tot hoge stabiele bergschoen waar stijgijzers onder passen voor het serieuze alpiene werk (D). Versteeg: ‘Koop geen bergschoenen als je hoofdzakelijk in Nederland op de weg wandelt. Asfalt is een enorme killer voor de zool van de bergschoen. Andersom zijn soepele schoenen ongeschikt als je door de bergen trekt.’
Voor een goede pasvorm is een voetmeting essentieel, zegt Jan Schutrups, podoloog en eigenaar van Schutrups Schoenen in het Drentse Exloo. ‘De lengte kan per voet verschillen en je hele voetstructuur verandert met de jaren. Ook de breedte van de voet is belangrijk bij de schoenkeuze. En wij sturen klanten ook altijd over een bruggetje bij ons in de zaak: bergafwaarts mag de grote teen de voorkant van de schoen niet raken.’ De geadviseerde wandelschoen valt altijd ruimer dan de klant van tevoren denkt. ‘Die ruimte heb je echt nodig omdat je voeten uitzetten bij het wandelen.
Je kunt in Nederland door prachtig laagland wandelen, door rivierduinen, langs bosranden, over zandpaden en weilanden. Een stuk of zevenhonderd van die routes worden met veel zorg en plezier uitgezocht, vastgelegd, gecontroleerd en bijgehouden door Rob Wolfs en Rutger Burgers. Ze maken lange-afstandswandelpaden (law’s), NS-wandelroutes en de zogeheten Trage Tochten, naar een idee van Rob Wolfs, wiens bijnaam ‘zandpadgarantieman’ luidt. Een ontwerp van Rutger Burgers viel in 2019 nog in de prijzen: het Limespad werd toen gekozen als Wandelroute van het Jaar.
Je zou het niet verwachten, maar het ontwikkelen van een gemarkeerde route kan jaren duren. Wolfs: ‘Vergaderen, onderhandelen, telefoneren, masseren, net zo lang tot je een acceptabele route hebt.’ Burgers: ‘Je hebt te maken met de wensen van opdrachtgevers, die vaak een bepaald thema en een lengte in gedachten hebben. En met landgoedeigenaren, natuurorganisaties, waterschappen, boeren, omdat de route over hun land gaat, en er ook paaltjes moeten komen, of markeringen. Maar ook met gemeenten en provincies. Als wij een oversteekpunt willen markeren bij een provinciale weg, dan moeten we daar toestemming voor hebben. Naarmate een route concreter en bekender wordt, is het makkelijker om nog meer paden opengesteld te krijgen. Wij zijn dan het keffertje. Volharden in het opkomen voor de belangen van de wandelaar.’
Rest de vraag: ligt Nederland inmiddels niet helemaal vol met wandelroutes? Over het antwoord hoeven Burgers en Wolfs geen seconde na te denken: ‘Nee, nog lang niet. Wij zijn pas klaar als alle onverharde paden vergeven zijn.’
1. Gelderland, Veluwe, eigen route: Trage Tocht Planken Wambuis, 14 km
‘Een pareltje, deze wandeling op de Veluwe met zandpadgarantie. Naald- en loofbos, heidevelden, grasvlaktes en majestueuze beukenlanen zijn de ingrediënten van deze tocht tussen Planken Wambuis, Oud Reemst en de Mossel.’
2. Gelderland, Achterhoek, Winterswijk: ’T Schaddenpad, 11 km
‘Een mooie afwisseling van slingerpaden door verruigde graslanden langs de bosranden, bospaadjes langs het veen met zicht op het natte moerasbos en aan het eind een fraaie slinger over knuppelpaden dwars door het veengebied. Liefhebbers van natuur en onverharde paden komen hier volledig aan hun trekken.’
3. Overijssel, Reestdal, De wijk: route op basis van knooppuntennetwerk, 8 km
‘De Wijk is uitgangspunt voor een fraaie, grotendeels onverharde wandeling over bomenlanen, landgoederen, langs statige huizen en door het Reestdal. Met misschien wel een van de mooiste stukjes pal langs de kronkelende rivier.’
1. Archemerberg, bergwandeling Eerde, startpunt kasteel, 11 km
‘Deze bergwandeling opent een reeks van dertien routes in het boekje De mooiste bergwandelingen van Nederland. Ik heb dit wandelboekje in 2006 gemaakt. Thuis staan boeken als Die schönste Gipfeltoure der Schweiz op de plank. Als routemaker denk je dan: dat kunnen wij ook. Op de top van de Archemerberg ervaar je het echte Gipfelglück.’
2. Wandelen buiten de binnenstad van Amsterdam, 228 km over 14 wandelingen
‘Geweldige tocht die steeds weer Amsterdam in- en uitgaat. De route is opgeknipt in veertien dagwandelingen, samen een soort spaghetti, en staat bol van de hoogtepunten. Met deze bizarre tocht leer je Amsterdam pas echt kennen. Ultieme afwisseling van kleurrijk stedelijk landschap. Maar ook door stadsparken en recreatiebosjes, die als groene gangen de stad dooraderen.’ Zie: gids door Alex Buis, Uitgeverij Gegarandeerd Onregelmatig, € 16,95
3. Grote rivierenpad Nijmegen, Kleve, startpunt station Nijmegen, 37 km
‘In 2012 ben ik samen met mijn vrouw begonnen aan de Europese Wandelroute E8 richting Istanbul. We hebben nu bijna heel Duitsland doorkruist. En juist het weekend over de flanken van de Nijmeegse stuwwal koester ik als een van de mooiste etappen. Op en neer in het hellingbos, fraaie uitzichten, veel onverharde paden en niet te vergeten de Romeinse geschiedenis die voor het oprapen ligt.’
Bekijk de mooiste wandelroutes op de kaart hieronder. Is de kaart niet goed zichtbaar, of wil je liever een grotere versie bekijken? Klik dan hier.
Voor dit artikel hebben we informatie uit eerdere Volkskrant-artikelen gebundeld:
Wat een simpele wandeling ons biedt: tijd om naar een vogeltje te staren én een gezond brein, 8 juni 2020 - Redactie
Hoe bereid je je voor op lange wandeltochten?, 14 juli 2023 - Dieuke Kingma
Traag door oneindig laagland wandelend: de mooiste routes in Nederland, 6 mei 2019 - Caspar Janssen
Wandelen is meanderen: drie boeken over de magie van het lopen, 6 december 2019 - Caspar Janssen
40 jaar Pieterpad: van verantwoord wandelen tot het tackelen van een challenge, 29 mei 2023 - Paul Onkenhout
Hoe vind ik de perfecte wandelschoen?, 23 juni 2022 - Hans Ariëns
Wandel en blijf gezond, betoogt Shane O’Mara helder en overtuigend, 28 februari 2020 - Ranne Hovius
De perfecte herfstwandeling volgens Midas Dekkers, 17 oktober 2015 - Dirk Waterval
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden