Moeten we het carbidschieten omarmen als culturele traditie? Komt er toch nog een Nationaal Historisch Museum? De Volkskrant spitte de cultuurparagrafen van zeven partijprogramma’s door. Soms zijn die wat vaag, soms summier, maar ze zijn ook onthullend. Hoe een partij denkt over cultuur zegt veel over de identiteit van de partij en natuurlijk die van de beoogde kiezer. Als er alleen maar ‘stoppen met kunst- en cultuursubsidies’ staat (PVV), dan mik je bijvoorbeeld niet op een stem van een trouwe operaganger of museumkaarthouder.
Wat verstaan de partijen eigenlijk onder kunst en cultuur? Geen enkele partij waagt zich aan een definitie. Liever schrijven de partijen in algemene zin dat cultuur belangrijk is. Zo noemt Groenlinks-PvdA kunst en cultuur ‘de zuurstof van een inclusieve samenleving’. D66 vindt kunst en cultuur ‘ons fundament’. En de VVD schrijft: ‘in Nederland hebben we cultuur van wereldklasse.’
De PVV verwijst met het woord ‘cultuur’ vooral naar een Nederlandse culturele identiteit, waar bepaalde tradities bij horen die zouden worden bedreigd door immigratie. Concreter: ‘Zwarte Piet, Kerstmis en Pasen blijven.’ Aangezien de partij geen geld wil besteden aan kunst en cultuur, wordt over cultuurbeleid niks geschreven in het beknopte programma.
Over de auteur
Anna van Leeuwen is kunstredacteur bij de Volkskrant. Ze schrijft over tentoonstellingen, musea, kunstenaars en de kunstmarkt.
Concreet wordt het wanneer de partijen voorbeelden noemen van wat ze onder cultuur verstaan. Zo trapt de BBB de pagina die ze wijdt aan ‘kunst, cultuur en erfgoed’ af met drie opmerkelijke ‘culturele tradities’, namelijk carbidschieten, dorpskermissen en carnaval. De BBB denkt dus nadrukkelijk niet aan het Amsterdamse Museumplein. Wel schrijft de jonge partij dat er verhoudingsgewijs veel geld naar ‘elitaire kunstvormen’ gaat. Het is duidelijk dat BBB een kant kiest van de ‘kloof tussen stad en platteland’ waarover de partij het zo graag heeft. Opmerkelijk: het CDA (dat eigenlijk buiten dit onderzoek valt) noemt carbidschieten en carnaval ook, maar maakt een spagaat over de kloof, die klinkt zo: ‘Wij ondersteunen onze cultuur, van Concertgebouw tot de fanfare in het dorp.’
Ook de VVD mikt in de summiere passages die aan cultuur zijn gewijd op twee uitersten. Zo benadrukt de partij zoals gezegd dat Nederland ‘cultuur van wereldklasse’ heeft en betoogt tegelijk dat volkscultuur een eigen plek moet krijgen in het subsidiestelsel. Volkscultuur heeft de VVD al een paar jaar als speerpunt. In 2018 legde de toenmalige cultuurwoordvoerder aan de Volkskrant uit wat hij hieronder verstond. Hij noemde onder meer ‘ringsteken in Zeeland, carbidschieten, kaatsen.’ Weer carbidschieten dus.
Verantwoording
Voor dit artikel werden de cultuurplannen onderzocht van VVD, NSC, Groenlinks-PvdA, PVV, BBB, D66 en PvdD. Dit zijn de partijen die volgens de Ipsos-peilingen van 1 november zeven of meer zetels zullen halen.
De nieuwe partij van Pieter Omtzigt wil duidelijk ook een breed kiezerspubliek buiten de grote steden aanspreken. NSC heeft een interessante opsomming onder het kopje ‘gastvrij toerisme’: ‘Van de Zaanse Schans tot de hunebedden, van Rembrandt tot Eise Eisinga en van de Deltawerken tot de historische zeilvaart’. Ook pleit de partij voor een ‘herverdeling’ van subsidies ‘waarbij er extra inzet nodig is in het landelijk gebied’.
Verder valt op dat NSC nog steeds hoopt op de komst van een Nationaal Historisch Museum. Dat is een mislukt plan uit 2006, waar verder alleen nog animo voor is bij de toenmalige initiatiefnemers SP en CDA. Demissionair staatssecretaris Gunay Uslu (D66) meldde begin deze maand aan de Tweede Kamer dat zij na uitvoerige gesprekken ‘vooralsnog geen initiatieven of draagvlak’ ziet.
Bij Groenlinks-PvdA lezen we niks over carbidschieten of kaatsen. Wel wil Groenlinks-PvdA ‘aandacht voor regionale cultuur’, waarmee bijvoorbeeld onderwijs over regionale geschiedenis en bescherming van dialecten wordt bedoeld. Wat een eventuele kloof betreft, lijkt de partij te suggereren dat kunst en cultuur polarisatie kan tegengaan. Al is de formulering vaag: ‘Juist in een samenleving waar onderling vertrouwen en respect in zwaar weer verkeert, is kunst en cultuur uiterst belangrijk als stimulator van geloof in en respect voor wat mooi en goed is.’
De partijen zijn, op de PVV na, genereus in hun complimenten aan cultuur. Neem bijvoorbeeld NSC: ‘Hedendaagse kunstenaars inspireren hun omgeving met schoonheid en een creatieve blik op de toekomst.’ En BBB heeft het over de ‘rijke Nederlandse cultuurgeschiedenis’. Maar leidt deze complimentenregen ook tot meer geld voor de cultuursector, die nog ernstig lijdt onder de gevolgen van de coronacrisis? Nee. Men lijkt zich meer zorgen te maken om carbidschieten. Of eigenlijk dus: om de kiezer in de regio.
Navraag bij BBB levert de toelichting op dat ‘vooral de verdeling van cultuursubsidies anders moet en niet zo zeer de bedragen die worden uitgegeven.’ Ook NSC lijkt niet van plan meer geld aan cultuur uit te geven. De VVD wil de cultuursector (‘van absolute wereldklasse’) zelfs korten, door het lage btw-tarief op cultuur af te schaffen. Dan zouden kaartjes voor tentoonstellingen en concerten aanzienlijk duurder worden. Toch staat in het VVD-programma: ‘We zorgen ervoor dat zoveel mogelijk mensen kunnen meedoen met, en genieten van cultuur.’ Ook de BBB belooft cultuur toegankelijker te maken, zonder dat het de overheid geld kost.
Bij de meeste kiezers liggen cultuursubsidies ook niet zo lekker, blijkt uit recent onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau. Gevraagd naar de prioriteiten voor een nieuw kabinet, vond 36 procent van de ondervraagden dat er minder of zelfs veel minder geld naar het ‘stimuleren van kunst en cultuur’ moest gaan. Van de ondervraagden vond 45 procent het huidige bedrag prima, slechts 13 procent wilde ‘meer’ of ‘veel meer geld’ aan kunst en cultuur besteden. Eventuele bezuinigingen op cultuur zouden overigens niet zo veel opleveren: de huidige 1 miljard euro voor cultuur is een piepkleine post op de totale begroting van 433,6 miljard euro voor 2024.
Er zijn wel partijen die meer geld in cultuur willen steken. In de doorrekening van het Centraal Planbureau (waarin PVV, BBB, PvdD en NSC ontbraken) is te zien dat D66 en Groenlinks-PvdA allebei 200 miljoen euro willen investeren. Het is vast geen toeval dat dit precies het bedrag is dat onder Rutte I werd bezuinigd op cultuur. Ook PvdD wil meer geld voor cultuur. Een woordvoerder mailt dat het om 200 miljoen euro gaat en schrijft inderdaad: ‘Dit om eerdere bezuinigingen op kunst en cultuur in elk geval deels terug te draaien.’
Grote landelijke kunst- en cultuurinstellingen werken momenteel aan hun subsidie-aanvragen voor de periode 2025-2028. De bedragen voor die periode liggen al vast, daar kan een nieuwe coalitie niets aan veranderen. Wel komt het voor dat een aanvrager die buiten de boot (subsidiepot) valt wordt gered na ingrijpen door de Tweede Kamer, zoals in 2020 gebeurde met Scapino Ballet (Rotterdam) en popfestival Eurosonic Noorderslag (Groningen). Ook de beoordelingscriteria staan al vast. De Raad voor Cultuur, die de aankomende minister of staatssecretaris adviseert, gaat naast artistieke en inhoudelijke kwaliteiten dit keer letten op maatschappelijke betekenis, toegankelijkheid, bedrijfsmatige gezondheid en geografische spreiding.
Dat criterium ‘maatschappelijke betekenis’ is nieuw en vindt bijval in de programma’s van VVD, D66 en PvdD. Bij die nieuwe roep om ‘maatschappelijke betekenis’ hoort de wens dat de cultuursector zich door nieuwe samenwerkingen beter kan bedruipen. Een VVD-woordvoerder licht per e-mail toe: ‘Zo kunnen nieuwe financieringsstromen ontstaan.’ Die verwachting sluit aan bij een recent rapport van adviesbureau Berenschot. Daarin staat dat door bij te dragen aan maatschappelijke opgaven geld kan worden getapt uit andere potjes dan alleen cultuursubsidies. Maar er wordt in dat rapport wel gewaarschuwd: ‘Het maatschappelijke mag geen dwingende norm worden.’
De VVD is zeer kritisch over een andere subsidie-eis. Culturele instellingen moeten namelijk de Code Diversiteit & Inclusie onderschrijven. Een gedragscode die bijvoorbeeld voorschrijft dat instellingen een plan van aanpak moeten hebben om te zorgen dat de sector ‘de brede diversiteit van de Nederlandse samenleving representeert’. De VVD-woordvoerder mailt: ‘Daar hebben we ons tegen verzet, en dat vinden we nog steeds geen goed idee. Artistieke kwaliteit moet het hoofdcriterium zijn en blijven.’ Ook BBB en PVV zijn tegen diversiteitseisen. BBB meent ‘dat cultuur in zichzelf van waarde is en niet via beleid politiek gemaakt moet worden’. PVV vindt dat ‘autochtone Nederlanders’ structureel worden achtergesteld en belooft: ‘Daar komt een einde aan.’
Waar de partijen elkaar wel in vinden, is in de eis ‘geografische spreiding’. Zes van de zeven onderzochte partijen (PVV namelijk niet) benadrukken dat subsidies beter over het land moeten worden verdeeld en ‘niet enkel in een paar grote steden’ (VVD) en ‘niet alleen in de Randstad’ (PvdD en Groenlinks-PvdA). CDA en NSC willen cultuurgelden overhevelen van Randstad naar regio. Opvallend: regionale spreiding was ook bij eerdere verkiezingen een thema, dit is kennelijk niet alleen een BBB-effect.
Wel heeft het onderwerp meer nadruk gekregen. Zo schrijft de VVD: ‘Nu wordt een groot deel van de landelijke cultuurgelden enkel in Amsterdam ingezet, en dus veel minder in andere steden en provincies als Fryslân of Zeeland. Dit moet rechtgetrokken worden.’ Friesland zal de VVD zorgen baren. De BBB haalde daar in maart 27,9 procent van de stemmen bij de Provinciale Statenverkiezingen en de VVD 6,7 procent, terwijl de partij in 2021 daar nog de grootste was. Vandaar waarschijnlijk dit expliciete charme-offensief richting ‘Fryslân’.
Met medewerking van Leonie Coppes
Carbidschieten?
Carbidschieten, harde knallen maken door een ontploffing in een melkbus, noemt de BBB een ‘culturele traditie’. Afgelopen jaarwisseling overleed een Brabander aan verwondingen ontstaan tijdens het carbidschieten, een andere Brabander raakte zwaargewond. In Friesland raakte een kind ernstig gewond. Groenlinks-PvdA en D66 pleiten in hun programma’s inmiddels voor een verbod op consumentenvuurwerk, maar noemen carbidschieten daarbij niet. PvdD wil consumentenvuurwerk én carbidschieten verbieden. Deze maatregelen staan bij deze partijen niet bij hun cultuurplannen maar onder het kopje ‘veiligheid’.
(uit de verkiezingsprogramma’s van VVD, NSC, Groenlinks-PvdA, PVV, BBB, D66 en PvdD)
- D66 en Groenlinks-PvdA pleiten voor een comeback van muziekscholen.
- De PvdD wil op de publieke radio meer jazz, meer wereldmuziek, meer nieuwe muziek én meer muziek van Nederlandse muzikanten horen.
- Rijksmusea worden als het aan Groenlinks-PvdA ligt een dag per maand gratis toegankelijk.
- NSC wil een nieuw stimuleringsfonds voor ‘toneel, musical en film’ oprichten.
- Bibliotheken gaan een goede tijd tegemoet: VVD, NSC, Groenlinks-PvdA, BBB, D66 en PvdD noemen de voorziening. VVD belooft ‘in elke gemeente een bibliotheekvoorziening’, Groenlinks-PvdA wil een ‘landelijk dekkend netwerk’.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden