Het vermoeden dat speelfilms tegenwoordig steeds langer worden klopt, blijkt uit onderzoek van de Volkskrant naar de gemiddelde lengte van films door de jaren heen. Hoe is dat zo gekomen? En hoe publieksvriendelijk zijn die lange films eigenlijk?
In 2008 wilden twee Zweedse kunstenaars de logistiek van de wereldeconomie in kaart brengen door de productiecyclus van een stappenteller te volgen met een camera, maar dan in tegenovergestelde richting: van de winkel in Stockholm tot aan de fabriek in het Chinese Shenzhen. In real time. Het resultaat was de film Logistics (2012), 51.420 minuten lang, oftewel 857 uur – dat is 35 dagen en 17 uur. (Er is een korte versie (72 minuten) van de film op YouTube te vinden). En daarmee kwam de titel – met ruime voorsprong – bovenaan in de lijst met ‘Langste films’ op Wikipedia.
Maar om duidelijk te zijn: over deze film heeft niemand het als er tegenwoordig wordt geklaagd over de soms buitensporige lengte van films. Want daar lijkt al een tijdje sprake van te zijn, zonder dat er een kentering in zicht is.
Mensen klagen alleen als ze het gevoel hebben dat ze de film ook echt in de bioscoop moeten zien. Dus hoewel Killers of the Flower Moon van Martin Scorsese met 206 minuten drie minuten kórter was dan The Irishman (2019) van dezelfde regisseur, werd dit epos over het leed dat de Osage-stam was aangedaan de afgelopen weken het strijdtoneel van een heel ander maatschappelijk vraagstuk. Was de film niet te lang? En zo nee, had er dan niet beter een pauze in gekund, voor een plas en een Cornetto?
Wij zagen de film van bijna 3,5 uur zelf op een zaterdagmiddag, zonder enig probleem overigens – behalve dat bezoekers na 2 uur zelf pauzes begonnen in te lassen en je af en toe mensen moest laten passeren. Filmredacteur Floortje Smit schreef in haar rubriek Pics dat er tot afgrijzen van de studio Amerikaanse bioscopen waren die tijdens Killers of the Flower Moon zelf pauzes organiseerden. En dat er met RunPee (‘ren & plas’) een app is die meldt waar in nieuwe films het beste moment voor een plaspauze zit. Nu is overal een app voor, maar deze zal toch op een of andere manier voorzien in een behoefte.
Hoe publieksvriendelijk zijn die extreem lange bioscoopfilms eigenlijk? En had het floppen van een aantal recente potentiële blockbusters niet te maken met de buitensporige lengte? Neem 2022, toen Tár (158 min.), The Fabelmans (151 min.) en Babylon (189 min.), de meest besproken films van het jaar, stuk voor stuk commercieel op de klippen liepen. In het geval van Damien Chazelles Babylon bracht een film van 250 miljoen dollar rond de 60 miljoen dollar op.
Maar zeg dat tegen James Cameron en hij zal toch echt zeggen dat lengte nooit een probleem is, zolang je maar een goed verhaal te vertellen hebt. Hij maakte met Titanic (194 min.) een van de succesvolste films uit de geschiedenis, en zijn film Avatar: The Way of Water (192 min.) is daar inmiddels voorbijgestoken. Drie films van Cameron staan momenteel in de top-5 van succesvolste films aller tijden.
In 2016 stelde redacteur Haro Kraak in deze krant al eens de vraag ‘Waarom zijn publieksfilms zo lang?’ De aanleiding destijds was Spectre, de langste James Bondfilm met een lengte van 148 minuten – een vloek en een zucht vergeleken met recente blockbusters als Mission: Impossible – Dead Reckoning (164 min.). Het onderzoek was gebaseerd op een vergelijking van de lengte van de 25 populairste speelfilms van het jaar, van 1931 tot 2015.
Ergens tussen de jaren dertig en zestig steeg de gemiddelde lengte van de filmhits van 90 minuten tot 2 uur, voordat ze weer voorzichtig daalde, en uiteindelijk weer begon op te lopen. Eind jaren vijftig, begin jaren zestig voerden de filmstudio’s een strijd met de tv-industrie. Het filmepos in het extra brede formaat Cinemascope en met uitzinnige lengte werd ingezet om de bioscoopervaring af te zetten tegen de huiskamerervaring. Ben Hur (1959) van William Wyler – 222 minuten lang – won elf Oscars. Cleopatra (1963) van Joseph L. Mankiewicz duurde zelfs 248 minuten. En als u de weg kwijt bent met die minuten: dat is langer dan 4 uur. Het floppen van deze laatste film maakte wel een voorlopig einde aan het tijdperk van dit soort ultralange blockbusters.
Voor ons nieuwe onderzoek, dat vanzelfsprekend loopt tot en met 2023, waren we nieuwsgierig naar de gemiddelde lengte van álle reguliere speelfilms zoals ze zijn opgenomen op IMDb (International Movie Database), de grootste onlinefilmdatabase. Om een idee te geven: dat zijn er ruim zeshonderdduizend. De gemiddelde filmliefhebber zal er daar in zijn leven hoogstens een paar duizend van zien. Het onderzoek sluit aan bij het breed gedeelde gevoel dat niet alleen de blockbusters langer worden, maar dat ook gemiddelde drama’s of komedies nog weleens aan de lange kant zijn.
In het onderzoek hebben we korte films (korter dan 40 minuten) en extreem lange films van meer dan 250 minuten (vaak kunstzinnige experimenten) uitgesloten, evenals documentaires en zogenaamde ‘adult’ films (ook wel: porno). Vervolgens hebben we alleen films geselecteerd waarop minstens vijfhonderd keer gestemd is door het IMDb-publiek.
Eerste conclusie: een avondje bioscoop vergt steeds meer zitvlees. In 2010 duurde een doorsneefilm iets minder dan een uur en drie kwartier, 104 minuten om precies te zijn. In 2023 was dit al bijna 2 uur: 116 minuten.
En: langere films maken een steeds groter deel van het aanbod uit. In de jaren tachtig was een film van meer dan 2 uur lang een uitzondering, slechts 14 procent van de films haalde dat. Nu is dat ruim het dubbele en zijn films korter dan 1,5 uur juist zeldzaam.
Lag bij films die de hoogste opbrengsten halen de gemiddelde lengte in 1992 met 116 minuten nog onder de 2 uur, in 2022 zitten we daar ruim boven: 132 minuten. Waar gaat dit heen? Dit jaar was de nieuwe versie van The Little Mermaid een uur langer dan het origineel van 83 minuten, en zowel de nieuwe Indiana Jones als de nieuwe John Wick was de langste in de serie.
Op de vraag waarom films steeds langer worden is geen eenduidig antwoord te geven. Het lijkt in elk geval niet in overeenstemming met het heersende gevoel dat onze tijd steeds schaarser wordt. Terwijl we online steeds meer neigen naar een versnipperde wereld waar emoties worden gemanipuleerd in filmpjes die luttele seconden in beslag nemen, lijkt het motto in de bioscoop steeds vaker: nu we je binnen hebben, laten we je niet meer los. Toch willen we een voorzichtige poging doen om de vraag te beantwoorden.
In een tijd voor de multiplex-bioscopen konden kleinere filmhuizen (met een of twee zalen) zich de ultralange film niet permitteren. Met twee films van 90 à 100 minuten kon je twee avondvoorstellingen geven; dubbel het publiek, dubbel de ijscoverkoop, zeker toen de pauze nog bestond. De megabioscopen maakten het mogelijk om veel diverser te programmeren, in genre en in lengte: lange blockbusters naast kortere romkoms bijvoorbeeld.
De digitale revolutie maakte het vervolgens mogelijk om eindeloos veel meer opnamen te maken, niet begrensd door het complexe en peperdure analoge filmmateriaal. In zijn artikel over lange films uit 2016 haalt Haro Kraak een onderzoek van de Universiteit van Californië aan, waarin wordt berekend dat in het analoge tijdperk voor elke minuut in de uiteindelijke film 40 minuten aan materiaal werd gedraaid (nieuwe takes, andere camerastandpunten et cetera); in het digitale tijdperk liep dat al snel op tot 200 minuten en meer.
En de verleiding is groot om van zo veel restmateriaal een deel alsnog te gebruiken. In het dvd-tijdperk werd de ‘director’s cut’ een gegeven: nooit een kortere, maar altijd een (veel) langere versie, waarin alle darlings nog vrolijk ronddraven. Misschien zitten we nu in een tijdperk waarin de meeste films al die director’s cut zijn.
De bioscoopwereld werd de afgelopen tijd gedomineerd door het ‘Cinematic Universe’ van Marvel, met films die steeds meer verhaallijnen en superhelden op elkaar stapelden. De laatste grote superhit, Avengers: Endgame (2019), was 181 minuten lang en voelde als een tot de nok gevuld pakhuis vol testosteron. Bij het grote Marvel-publiek was de verwachting dat elke nieuwe film grootser, luider en dus langer was, ook wel het ‘waar voor je geld’-principe.
Nu er alweer even wordt gewacht op een nieuwe Marvel-megahit is de vraag of Endgame niet het slotstuk van deze ontwikkeling was. Nogmaals: vraag het niet aan James Cameron, die nog een hele serie Avatar-vervolgen heeft klaarstaan die, naar het zich laat aanzien, niet korter gaan worden.
In een aflevering van de culturele podcast Into It met de titel ‘Why Are Movies So Long?’ wees een Amerikaanse filmanalist op het fenomeen dat een handjevol grote Amerikaanse regisseurs inmiddels een soort carte blanche lijkt te hebben. Waren regisseurs vroeger veroordeeld om zaken te doen met een vaste filmstudio, tegenwoordig shoppen ze bij de machtige streamingdiensten, die er alles voor over hebben om de grote namen en het daarbij horende prestige en eventuele filmprijzen aan zich te verbinden.
Martin Scorsese is aan een eindsprint bezig in een imponerende carrière. Voor Netflix maakte hij The Irishman, terwijl hij Killers of the Flower Moon voor Apple Studio draaide, twee films van ruim boven de 3 uur. Laten we wel wezen: de vrije hand van Apple (het rijkste bedrijf ter wereld) leverde dan ook een meesterwerk op, met een tegendraadse casting, geschoten op authentieke locaties en deels in de taal van de Osage. Het is zeer de vraag of een traditionele studio hiermee akkoord was gegaan: ‘Drie-en-een-half-uur, zeg je?’
In een recent artikel in de Volkskrant over het met de jaren steeds groter wordende werk van de Duitse kunstenaar Anselm Kiefer, sprak kunstredacteur Rutger Pontzen van ‘artistieke obesitas’: ‘Veel van deze absurd grote kunstwerken hebben ook met het grote ego van de (voornamelijk mannelijke) makers te maken.’
In dit verband is het interessant om Napoleon van Ridley Scott in de gaten te houden, die eind november in de bioscoop wordt uitgebracht, met een keurige lengte van 158 minuten. Maar Scott is in interviews vooraf vooral enthousiast over de versie die later op streamingdienst Apple TV Plus te zien zal zijn – hij zit nu op een lengte van 4 uur en 10 minuten, waar hij heel tevreden over is.
Misschien goed om het hier dan ook over de film van het jaar te hebben. Barbie van Greta Gerwig werd deze zomer uitgebracht, op dezelfde dag als Oppenheimer van Christopher Nolan. Het fenomeen ‘Barbenheimer’ was geboren. De film haalde tot nu toe een omzet van 1,4 miljard dollar wereldwijd. Nadat Gerwig eerst records voor vrouwelijke regisseurs aan het breken was, gaan nu alle andere records er ook aan. Ze had er maar 114 minuten voor nodig.
Vorige week verscheen het meesterwerk Sátántangó van de Hongaarse filmmaker Béla Tarr op arthousestreamingdienst Mubi, alle 439 minuten (7 uur en 19 minuten) die we bij de première in 1994 in één hallucinerende sessie hebben uitgezeten. Is er ooit een film ongeschikter geweest voor de vluchtige streamingervaring dan dit beklemmende relaas over de morele ondergang van de mens op het Hongaarse platteland? De tijdsduur wordt hier bijna een geseling: tweemaal Scorsese en dan ben je er nog niet.
Onvergetelijke scène: twee mannen zitten eindeloos in een soort wachtkamer van een ogenschijnlijk verlaten gebouw. Ze hebben, samen met de kijker, zicht op een klok die op 10 over 8 staat. Er lijkt genoeg tijd voorbij te gaan om Becketts Wachten op Godot in zijn geheel in onder te brengen. Het is nog steeds 10 over 8. Is de klok stuk? Staat de tijd hier stil? Er komt een man binnen (actie!). Hij informeert ze dat ze in de verkeerde wachtkamer, op de verkeerde verdieping zitten. Nee, Béla Tarr heeft het tijdspel al lang uitgespeeld.
Kleine kanttekening bij de lengte van films: daar wordt de aftiteling (de eindtitels, die vroeger vóór de film zaten) bij opgeteld, en dat kan aardig oplopen. The Hateful Eight van Quentin Tarantino gaat met 188 minuten ruim over de 3 uur, maar heeft met 11 minuten en 30 seconden de naar schatting langste aftiteling uit de filmgeschiedenis.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden