De Amerikaanse president Joe Biden en zijn Chinese evenknie Xi Jinping ontmoeten elkaar woensdag, met een waslijst aan moeilijke zaken te bespreken. Beide landen tonen tekenen van goede wil, maar het wantrouwen zit zo diep dat elke afspraak winst is.
Een pandemie, twee oorlogen en de vinnigste sfeer in de Amerikaans-Chinese verhoudingen in veertig jaar: de wereld is nogal veranderd sinds de Chinese president Xi Jinping in 2017 voor het laatst in de Verenigde Staten was. Destijds smulde hij van Donald Trumps favoriete chocoladetaart, terwijl de toenmalige president het bevel gaf voor luchtaanvallen op Syrië, het zorgwekkende conflict in het Midden-Oosten destijds. Trumps poging de Chinese markt open te wrikken vond Xi irritant, maar verder leken de spanningen beheersbaar.
Nu heerst op alle fronten rivaliteit, soms zo fel dat openlijke vijandschap dichtbij lijkt. Dat is nu al jarenlang zo, waardoor zowel Washington als Beijing de bodem in hun relatie uitgebreid hebben kunnen bekijken. En die ziet er niet fraai uit, is de constatering aan de vooravond van de Asia-Pacific Economic Cooperation (Apec), het forum voor samenwerking aan beide kanten van de Stille Oceaan waar Biden en Xi elkaar woensdag ontmoeten.
Over de auteur
Marije Vlaskamp schrijft voor de Volkskrant over de positie van China in de wereld. Ook volgt ze de ontwikkelingen elders in Azië. Ze was 18 jaar correspondent in Beijing.
Op handelsgebied snijden de VS en China elkaar in het vlees. Bidens zwarte lijst van Chinese bedrijven die hij medeplichtig acht aan mensenrechtenschendingen wordt steeds langer, terwijl Xi’s draconische zerocovidbeleid leidde tot een uittocht van Amerikaanse bedrijven. Washington onthoudt China hightech, zoals halfgeleiders en geavanceerde machines om chips mee te maken.
Beijing knijpt op zijn beurt de export van aardmetalen af, waarmee onder andere batterijen voor elektrische auto’s worden gemaakt. Na decennia globalisering en economische verstrengeling beveiligen China en de VS allebei hun economie tegen riskante afhankelijkheid van de ander.
Ook op militair gebied is de spanning te snijden sinds Biden zich met de kwestie Taiwan ging bemoeien. In Chinese ogen is Taiwan een afvallige provincie, die zich echter gedraagt als een onafhankelijk land en daarbij steeds openlijker steun krijgt van democratieën onder aanvoering van de VS. Het Amerikaanse militaire establishment grossiert in pessimistische voorspellingen over het jaar dat China kan overgaan tot een aanval op Taiwan. China reageert met militaire oefeningen rond Taiwan, waarbij imponerende aantallen Chinese gevechtsvliegtuigen en marineschepen het eiland steeds dichter naderen.
Een bron van zorg zijn de onbehouwen Chinese tactieken zoals het rammen van andermans schepen in de Zuid-Chinese Zee, die Beijing grotendeels opeist. Nu landen als de Filipijnen Amerikaanse militaire bescherming tegen China zoeken, ontstaan er nieuwe machtsblokken van landen die China als grootste bedreiging zien. Beijing heeft op zijn beurt een quasi-alliantie met Rusland, een blok waarin Noord-Korea, Iran en andere vijanden van de VS zich ook thuis voelen.
Nu is het voor Biden en Xi zaak op te krabbelen uit dit dieptepunt. Een jaar geleden bleef hun eerste poging steken, nadat de VS in februari een vermeende Chinese spionageballon neerhaalden en de sfeer weer maandenlang ijzig was. Vandaar dat de verwachtingen voor de ontmoeting in San Francisco zo laag mogelijk worden gehouden. Elke afspraak die uit het vier uur durende gesprek tussen Xi en Biden komt, is winst.
De tijd dringt. Voor Biden is dit de laatste mogelijkheid tot het stabiliseren van de belangrijkste bilaterale relatie ter wereld, voordat hij door de presidentsverkiezingen in beslag wordt genomen. Voor Xi geldt dat hij duidelijkheid wil over het Amerikaanse beleid inzake Taiwan, voor een cruciale leiderschapswisseling op het eiland begin volgend jaar.
‘Er zijn duizend redenen om de Chinees-Amerikaanse relatie goed te laten functioneren’, zei Xi in oktober tegen Chuck Schumer, de leider van de Democraten in de Senaat. Sindsdien vliegen mogelijke zoenoffers over tafel. China zou klaarstaan met een mega-order voor Amerikaanse sojabonen, een beladen gewas nadat Beijing in het begin van Trumps handelsoorlog overging tot hoge importheffingen op Amerikaanse sojabonen.
Xi ziet de Chinese economische groei stokken en de directe buitenlandse investeringen zitten voor het eerst in een kwart eeuw de min. Amerikaanse zakenmensen tellen tienduizenden dollars neer voor een stoel in de buurt van Xi tijdens het diner woensdagavond, waar hij het Amerikaanse bedrijfsleven zal geruststellen dat China ondanks alles een topbestemming voor investeerders is.
Een andere potentiële opsteker volgens de Hongkongse krant South China Morning Post is een gezamenlijk verbod op kunstmatige intelligentie bij autonome wapens zoals drones en kernwapens. Xi zou ook willen helpen bij het beteugelen van de export van ingrediënten voor fentanyl, een dodelijk opiaat dat vorig jaar meer dan 70 duizend Amerikanen het leven kostte.
Wellicht zit er vooruitgang in het Amerikaans-Chinese klimaatoverleg en heel misschien biedt Xi nieuwe panda’s aan, nadat China onlangs de zwart-witte publiekslievelingen van de Washingtonse dierentuin terughaalde.
Deze tekenen van goede wil ten spijt, zit het onderlinge wantrouwen diep. Beijing en Washington begrijpen elkaars gedrag niet goed meer en zien er vooral kwade wil van de ander in. Dat probleem valt aan te pakken door betere communicatie.
Juist daarom achten de Amerikanen het herstel van de militaire hotline van het grootste belang. Sinds voorzitter van het Huis van Afgevaardigden Nancy Pelosi vorig jaar augustus tot woede van Beijing een provocerend bezoek aan Taiwan bracht, negeren de Chinezen de rode telefoon die rechtstreeks in verbinding staat met de Amerikaanse legertop. Dat maakt de kans op fatale misverstanden in gespannen gebieden met veel militaire activiteit vele malen groter.
Source: Volkskrant