Vrijwel elke dag trekken Johan Derksen, Wilfred Genee en René van der Gijp een miljoen kijkers; bijna alle lijsttrekkers schuiven aan. Kan een politicus die zich staande houdt in de voetbalkantine op meer stemmen rekenen?
Het is 29 september 2008 als Johan Derksen, René van der Gijp en Wilfred Genee plaatsnemen in een kille RTL-studio om daar op maandagavond een uur lang te praten over de voetbalactualiteit. De rolverdeling van Voetbal International is vanaf de eerste uitzending duidelijk: Genee is de vileine presentator, Derksen de serieuze journalist met de ongezouten meningen en Van der Gijp zorgt met zijn onnavolgbare analyses voor de lach.
De kijkcijfers zijn in de eerste maanden niet fantastisch, maar genoeg om het programma in leven te houden. In de jaren daarna groeit het succes gestaag: het compromisloze geouwehoer over voetbal wordt – met allerlei wisselende programmatitels, maar altijd bouwend op hetzelfde trio – steeds populairder en wint in 2011 zelfs de Gouden Televizier-Ring. De mix van platte kantinehumor, voetbalanalyse en charismatische vaste gasten als Wim Kieft en Jan Boskamp werkt: het programma bereikt op RTL 7 en later Veronica jarenlang een trouwe groep van honderdduizenden kijkers. YouTubecompilaties van het programma worden soms miljoenen keren bekeken.
Over de auteur
Alex Mazereeuw schrijft voor de Volkskrant over film en televisie. Eens in de vijf weken is hij tv-recensent.
Het is een onvervalste succesformule, maar in 2021 besluit Derksen dat het genoeg is geweest met het kletsen over voetbal. ‘De Snor’ stelt de rest voor de keuze: of hij gaat met Genee en Van der Gijp een dagelijkse talkshow maken die over veel meer gaat dan voetbal, of hij gaat met pensioen. Genee en Van der Gijp staan niet te springen, maar geven Derksen zijn zin. Na een korte periode als VI Vandaag wordt de basis gelegd voor Vandaag Inside, een dagelijkse talkshow van een klein uur op SBS 6, waarin elk denkbaar onderwerp voorbijkomt. Voetbal is bijzaak geworden. Derksen krijgt zijn gelijk. Na de koerswijziging gaan de kijkcijfers door het dak en is het bijna uniek als Vandaag Inside minder dan een miljoen kijkers trekt.
De geëvolueerde voetbaltalkshow is nu de best bekeken talkshow van Nederland; Genee, Derksen en Van der Gijp zijn uitgegroeid tot belangrijkste beeldbuisrepresentanten van de Nederlandse onderbuik. Over de rechtsback van PSV gaat het nog zelden: de talkshow biedt een bonte mix van lacherige anekdotes, vunzige filmpjes en veel maatschappijkritiek en politieke duiding. Vooral Derksen voelt zich uitstekend thuis in het nieuwe format, nu hij dagelijks kan fulmineren tegen de ‘woke-gemeenschap’, ‘mevrouw Kaag’ en de ‘klimaatgekkies’.
Politiek is in Vandaag Inside het nieuwe voetbal geworden, waarbij het idioom van de platte (voetbal)kroeganalyse moeiteloos is meegenomen. Zo is PvdA-leider Frans Timmermans een ‘ijdeltuit’ of ‘demagoog’, Henri Bontenbal een ‘gereformeerde predikant die open deuren intrapt’ en Rob Jetten een ‘waardeloze politicus’. Als Mark Rutte daags voor de Provinciale Statenverkiezingen van 2023 aanschuift, vergelijkt Van der Gijp hem met Real Madrid-spits Karim Benzema, ‘maar dan met minder tegenstand’. VI is in de kern nog altijd VI, maar dan met andere gespreksonderwerpen.
Het kijkcijfersucces valt ook steeds meer op in Den Haag. Prominente politici weten steeds vaker hun weg te vinden naar de Hilversumse studio, al staat hun daar vrijwel altijd een verrassing te wachten. Hugo de Jonge kan zomaar worden geconfronteerd met een seksfilmpje dat zelfs zanger Gerard Joling te veel wordt, Mark Rutte krijgt een helm aangeboden met een immense dildo en Caroline van der Plas wordt door Derksen een ‘onnozel wicht’ genoemd nadat ze een onhandig interview heeft gegeven.
Het weerhoudt politici er niet van om naar de voormalige voetbalkantine te trekken, want in aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen schuiven deze week vrijwel alle prominente lijsttrekkers aan: Frans Timmermans, Rob Jetten, Dilan Yeşilgöz en Geert Wilders.
Sam Hagens, politiek verslaggever bij Hart van Nederland en vaste bargast bij VI om politieke ontwikkelingen te duiden, snapt wel waarom. ‘Er is bijna geen partij die níét geprobeerd heeft om via mij aan tafel te komen, terwijl ik daar helemaal niet over ga. Partijen zien vooral kansen in de VI-studio, want als je jezelf staande houdt, kan het je echt veel nieuwe aandacht opleveren. Voor een politicus als Timmermans of Jetten is het natuurlijk wel wat risicovoller, door hun standpunten. Politici van de PVV en de VVD zitten daar toch wat gemakkelijker, omdat hun lijn op veel punten best dicht bij die van Johan staat. Toch vraag ik me wel altijd af hoe politici zich voorbereiden op zo’n uitzending. Of ze er heel erg tegenop zien en stiekem een hekel hebben aan Johan. Maar omdat het belang zo groot is, zetten ze zich over alles heen. Fascinerend!’
Ook Julia Wouters, voormalig woordvoerder van PvdA-politicus Lodewijk Asscher en maker van de podcast De spindoctors, snapt dat de VI-studio steeds populairder wordt in Den Haag. ‘Politici en hun woordvoerders kijken naar waar hun bereik maximaal is. VI is de best bekeken talkshow van dit moment, dus bereik je meer potentiële kiezers dan bij Nieuwsuur of Buitenhof. Voorlichters denken vaak automatisch aan kranten als NRC, De Telegraaf en de Volkskrant, maar het is ook goed om te denken aan andere media, zoals VI of Hart van Nederland, of tijdschriften als Libelle of Margriet. Daarmee bereik je vaak andere potentiële kiezers dan met het zoveelste standaardinterview in een krant. Omdat de kiezer in toenemende mate zwevend is geworden, is er voor politici meer noodzaak om achter kiezers aan te hollen. Daardoor is VI ook een belangrijker podium geworden voor politici.’
Iemand die dat podium eerder dit jaar met verve betrad, is BBB-leider Caroline van der Plas, die daags voor de Provinciale Statenverkiezingen aanschoof in het programma én vrijwel dagelijks werd beloond met een gezamenlijk positief stemadvies van de drie tafelheren. Waar het bij een programma als Khalid & Sophie of Beau tamelijk ondenkbaar is dat een presentator of vaste tafelgast een stemvoorkeur deelt, is dat bij Vandaag Inside de normaalste zaak van de wereld. In het VI-universum gelden nu eenmaal andere regels.
Hagens: ‘Het blijft altijd moeilijk om in te schatten wat zo’n uitzending of stemadvies precies teweegbrengt bij de kijker. Na de uitzending met Rutte, die vlak voor de verkiezingen aanschoof, dachten we allemaal: die gaat door deze uitzending als een raket omhoog, maar daar kwam uiteindelijk niets van terecht. Aan de andere kant was er bij het optreden van Caroline van der Plas een soort jubelsfeer in de studio, met zang, positiviteit en gezelligheid. Het kan niet anders dan dat het de BBB destijds heeft geholpen dat de heren volledig achter haar stonden.’
In aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen van 2023 is de situatie aan de talkshowtafel overigens alweer flink veranderd. Vooral Derksen lijkt te bewegen in de richting van de VVD en NSC. In een uitzending in september stelde Derksen bijvoorbeeld dat hij ‘die Dilan (Yeşilgöz, red.) van de VVD’ een ‘goeie’ vond, waardoor hij de kans groot achtte dat hij toch weer VVD zou stemmen.
Hoewel het potentiële bereik van dat stemadvies met ruim een miljoen kijkers immens is, is het moeilijk om de daadwerkelijke invloed van het programma in cijfers te vangen, aldus politiek onderzoeker Peter Kanne van I&O Research. ‘In stem- of switchmotieven zie ik Vandaag Inside niet terug. Maar Op1 en Beau worden daar eveneens zelden genoemd. Het is zoals met al deze programma’s: samen maken ze duizend puzzelstukjes die het ‘imago’ van de lijsttrekker vormen. Ook Sven Kockelmann, Thomas van Groningen, Renze Klamer en Elodie Verweij hebben daar invloed op.’
Julia Wouters: ‘Het is geen journalistiek programma, maar vooral een meningenmachine in lijn met de voetbalkantine. Maar ze zijn vaak wél heel kritisch. Aanschuiven is dus goed voor de beeldvorming, omdat het moed uitstraalt, zo van: ik ben niet bang, kom maar op! Aan tafel is de journalistieke discipline ver te zoeken: het is niet zo dat de één de bal op de stip legt, en de ander hem erin schopt. Ze zitten vaak gewoon door elkaar heen te kakelen, en als iemand per ongeluk een goede vraag stelt, is de ander alweer met iets anders bezig. Voor een politicus is dat een betrekkelijk veilige omgeving, want door die rommelige opzet kunnen ze sneller kritische vragen afwimpelen.’
Kanne vult aan: ‘Vaak is het ook een bevestiging of versterking van wat mensen toch al denken. Pas als er een relletje ontstaat (denk aan Rutte met de helm met een dildo), gaat het rond onder kiezers, en heeft het invloed. Daarbij is het natuurlijk wel zo dat de ene politicus beter kan omgaan met de sfeer dan de andere. Van der Plas past daar uitstekend bij, maar iemand als Omtzigt niet. Dat Frans Timmermans er gaat zitten, verbaast me zeer. Timmermans is een man van de inhoud. Als het misgaat, kan dat zomaar viraal gaan en kun je als politicus een deuk oplopen.’
Toch beschouwt Wouters het afbreukrisico voor politici niet per se als heel groot: ‘Je moet vooral zorgen dat mensen de illusie hebben dat een politicus er goed uitkomt. Pieter Omtzigt kreeg veel lof omdat hij het zo goed deed in de lijsttrekkersspecial van Nieuwsuur, maar dan denk ik: ja, dat is ook behoorlijk makkelijk als Nieuwsuur zo’n slechte uitzending heeft. Mensen concluderen al snel dat een politicus iets goed heeft gedaan, terwijl dat ook heel goed kan liggen aan een gebrek aan volwaardige journalistieke uitdaging. Dat zag je ook in het eerste optreden van Rutte in VI, die een beetje kon meelachen en lastige vragen moeiteloos pareerde, waardoor hij zichzelf kon presenteren als toffe peer.’
Hagens merkt achter de schermen sowieso dat partijen steeds drukker zijn met de beeldvorming in VI. ‘Laatst gaf een PvdA-woordvoerder vlak voor een uitzending het nieuwtje mee dat Frans Timmermans absoluut niet bereid zou zijn om premier te worden als Pieter Omtzigt de grootste wordt, waarover die dag werd gespeculeerd in Den Haag. Die speculaties wilden we bespreken in VI, maar door die informatie vlak voor de uitzending mee te geven, willen ze toch invloed uitoefenen op de beeldvorming, zo van: kijk ons eens daadkrachtig zijn! Door het grote bereik van VI wordt daar voortdurend scherp op gelet, waardoor de lijntjes met partijen steeds korter worden. Wie de meeste kijkers heeft, heeft ook de beste contacten.’
Om er goed uit te komen, hoeven politici niet eens zo gek veel te doen, stelt Wouters. ‘Stel dat ik Timmermans nu zou moeten voorbereiden op een VI-uitzending, dan zou dat vooral draaien om de boodschap die hij zou moeten uitdragen. Verder is het een kwestie van dingen laten: je moet in zo’n setting vooral niet grappig proberen te zijn of meegaan in het niveau van de mannen. Hooguit meelachen als het gewenst is, en heel goed weten wat je de kiezer precies komt brengen. Het grootste gevaar is dat je gaat overtoepen, of meegaat in smakeloze humor. In deze setting werkt een neutrale houding toch het best.’
Hoe dan ook is de voormalige voetbaltalkshow inmiddels een niet te missen machtsfactor in het politieke mediacircus, met als ‘kroon’ op die evolutie het SBS-verkiezingsdebat Het debat van Nederland van donderdag, dat wordt gepresenteerd door Genee, en, als ware het een voetbalwedstrijd, uitgebreid wordt voor- en nabeschouwd aan de VI-stamtafel. Hoewel het debat wordt georganiseerd door producent TVBV in samenwerking met Hart van Nederland, was dat debat er volgens Hagens nooit gekomen zonder de populariteit van Vandaag Inside. ‘Het programma heeft enorm geholpen om politiek steeds belangrijker te maken op SBS 6. Het is vrij bijzonder dat er soms bijna anderhalf miljoen mensen kijken naar een uitzending waarin het soms de helft van de tijd gaat over politiek.’
Toch moet het programma volgens Wouters ook weer niet te veel worden beschouwd als een wervelwind door het politieke (media)landschap. ‘Uiteindelijk blijft het gewoon een voetbalkantine op tv, waarin er op een manier over politiek wordt gepraat die voor veel mensen herkenbaar zal zijn. Een beetje mopperen, een beetje afzeiken. In het verleden heb ik ook meegewerkt aan het Soundmixshowdebat, dat een soort mythische status heeft gekregen omdat het volgens mensen iets heel anders was. Ook daarbij was het idee dat je politiek naar kiezers uit andere doelgroepen moet brengen, en het debat vooral begrijpelijk en toegankelijk moet maken. In dat opzicht zijn VI en het SBS-debat allesbehalve nieuw. Het blijft een eeuwige zoektocht van media om verder te kijken dan de debatten, invalshoeken en interviews die we gewend zijn.’
Omtzigt voelt zich niet thuis
Waar veel prominente lijsttrekkers in aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen aanschuiven bij Vandaag Inside, is NSC-leider Pieter Omtzigt een opvallende afwezige. Hij bedankte vriendelijk voor de uitzending, volgens Johan Derksen vooral omdat hij ‘zich niet zou thuis voelen aan de tafel van VI’. Derksen in een recente uitzending: ‘Omtzigt is niet lenig in het mediawerk, die wil formeel dossiers spuien en als wij onverwachte dingen doen, kan hij daar moeilijk aan meedoen.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden