Wijk aan Zee werd tussen 2016 en 2019 meermaals getroffen door grafietregens vanaf het Tata Steel-terrein. Het leidde tot grote zorgen bij omwonenden, die zich afvroegen of dat gevaarlijk was voor hun gezondheid.
Uit onderzoek van het RIVM bleek dat in de stofregens kankerverwekkende pak-stoffen en de zware metalen lood, vanadium en mangaan zaten. Dat is met name ongezond voor kinderen die buitenspelen en die het stof via hun handen binnenkrijgen, concludeerden de RIVM-onderzoekers.
Die conclusie had al meer dan 25 jaar eerder kunnen worden getrokken, blijkt uit archiefstukken die NU.nl vond tijdens onderzoek voor de podcast Tata's ijzeren greep. De gemeente Beverwijk schakelde namelijk in 1992 het RIVM al in om onderzoek te doen naar de grafietregens, die ook toen veel overlast hadden veroorzaakt in Wijk aan Zee.
Het gezondheidsinstituut wilde uitzoeken wat de "implicaties voor de volksgezondheid" waren, staat in een onderzoeksvoorstel uit mei 1992. Maar de RIVM-experts wezen erop dat het onderzoek alleen kon slagen als de gemeente en de provincie Noord-Holland snel zouden melden wanneer een grafietexplosie had plaatsgevonden. Onderzoekers moesten dan direct stof gaan verzamelen om het in het laboratorium te analyseren.
Dat lijkt nooit te zijn gebeurd. Ook niet toen begin 1993 weer een grafietuitstoot plaatsvond bij Hoogovens, zoals Tata Steel toen nog heette. Het onderzoek was ruim een half jaar eerder voorgesteld.
Hoogovens meldde het grafietincident pas meer dan drie uur nadat het had plaatsgevonden, blijkt uit rapporten van de provincie en de gemeente. De provincie was daar zeer verbolgen over, waarna een milieumedewerker van Hoogovens verzekerde "geen behoefte aan doofpotten" te hebben.
De volgende ochtend voerde de gemeente Beverwijk alsnog een inspectie uit in Wijk aan Zee. Ambtenaren constateerden dat er "duidelijk een neerslag van stofdeeltjes" te zien was op auto's. Maar volgens een woordvoerder van het RIVM lijken er vervolgens nooit metingen te zijn uitgevoerd. Het instituut kan niet meer achterhalen waarom. "In de archieven vinden we geen documentatie hierover terug."
Opmerkelijk genoeg had de gemeente Beverwijk een jaar eerder nog gezegd dat ze geen nieuwe grafietregens meer zou tolereren. Het gemeentebestuur had zelfs een advocatenkantoor ingeschakeld en schreef in een brief aan Hoogovens dat het naar de rechter zou stappen als er nog een grafietincident zou plaatsvinden.
"In die tijd - dat klinkt nu misschien heel raar - hadden we het niet over die gezondheidsschade", zegt Marjan Zoon, toenmalig milieuambtenaar bij de gemeente Beverwijk, in Tata's ijzeren greep. "Het ging over het neerdalen van die deeltjes roet, dat huizen en auto's vies waren."
Maar als omwonenden daar niet al te veel over klaagden, "dan vond het bestuur dat niet zo heel erg". De juridische dreiging was "meer schreeuwen dan echt doorhappen", denkt Zoon.
Inmiddels hebben Tata Steel en onderaannemer Harsco maatregelen getroffen om nieuwe grafietregens te voorkomen. De recentste incidenten ontstonden bij het verwerken van slak, een restproduct uit het staalproces. Dat gebeurt sinds 2020 in een hal, waardoor eventuele stofwolken de omgeving niet meer kunnen bereiken.
In 2018 en 2019 kreeg Harsco een reeks dwangsommen opgelegd vanwege de grafietregens. Maar de Raad van State bepaalde later dat de provincie die boetes van in totaal 450.000 euro niet had mogen opleggen. Ook een strafzaak van het Openbaar Ministerie liep grotendeels uit op een mislukking. Het bedrijf kreeg uiteindelijk alleen een voorwaardelijke boete van 5.000 euro voor één incident in 2019.
Er loopt momenteel nog wel een ander strafrechtelijk onderzoek naar Tata Steel en Harsco, nadat meer dan duizend omwonenden aangifte hadden gedaan. Een jaar geleden deed het OM onderzoek op het terrein van de staalfabrikant, maar sindsdien is het stil rond de zaak.
Omwonenden maken zich nog grote zorgen over de uitstoot van de staalfabriek. Het RIVM berekende onlangs dat inwoners van Wijk aan Zee 2,5 maanden korter leven door de uitstoot van fijnstof en stikstofdioxide door Tata Steel.
De eerste drie afleveringen van Tata's ijzeren greep zijn nu te beluisteren via NU.nl, Spotify of Apple Podcasts. Aflevering vier luister je deze week exclusief via NU.nl.
Source: Nu.nl economisch