‘Stop met slopen. Volledig. In dit tijdgewricht is het de slechtst denkbare oplossing’, zegt architect Herman Hertzberger, 91 inmiddels, en nog altijd strijdbaar. Het door hem ontworpen gebouw van het voormalige ministerie van Sociale Zaken in Den Haag uit 1994 dreigt te moeten wijken voor woon- en kantoortorens tot zeventig meter hoogte. ‘Sloop is geen oplossing, niet voor de woningnood, niet voor duurzaamheid, zelfs niet voor de projectontwikkelaar, en al helemaal niet voor de leraar of agent die in de huidige markt straks geen fatsoenlijke maat woning kan betalen.’
Vier naoorlogse gebouwen van twee gezichtsbepalende Nederlandse architecten liggen onder vuur. Twee zijn van Aldo van Eyck (1918-1999), samen met zijn vrouw Hannie: de Rekenkamer in Den Haag en kantorencomplex Tripolis in Amsterdam. De andere twee zijn van Herman Hertzberger: het voormalig ministerie, en het oude hoofdkwartier van verzekeraar Centraal Beheer in Apeldoorn. De gebouwen zijn in stijl van het structuralisme, een manier van bouwen die de menselijke maat voorop stelde, in reactie op het grootschalige modernisme dat in de jaren vijftig en zestig de stedenbouw beheerste. Het is te jong erfgoed voor de status van rijksmonument, maar erfgoedexperts zien het als belangrijke voorbeelden van een invloedrijke Nederlandse architectuurstroming.
De vier gebouwen verschillen in maat, uitvoering en context enorm, maar het zijn allemaal kantoorpanden waar anno 2023 lastig een tweede leven voor te vinden is. Zoals het Centraal Beheergebouw (1972) dat tot ver over de landsgrenzen wordt geprezen als vroeg icoon van nieuwe kantoorarchitectuur, maar al jaren leegstaat, kiert en lekt. De projectontwikkelaar heeft faillissement aangevraagd. ‘Het gebouw ziet eruit als een oorlogszone’, zegt Hertzberger.
Over de auteur
Bob Witman schrijft sinds 1999 voor de Volkskrant over architectuur, design en grafische vormgeving.
‘Tot voor kort konden deze monumentale complexen worden gered met een mix van woningbouwopgave en commerciële functies. Daar werd de herbestemming en restauratie mee gefinancierd’, zegt Winy Maas van het architectenbureau MVRDV dat vorig jaar een plan voor Centraal Beheer tekende, niet het eerste overigens. ‘Maar die koppeling werkt niet meer.’ Snel gestegen bouwkosten, hoge rente, duurzaamheidseisen en moeizame welstandprocedures maken transformaties van bestaande gebouwen steeds lastiger rond te krijgen. ‘Tijd voor nieuwe oplossingen, andere financiering, nieuwe vormen voor wooncorporaties’, zegt Maas. ‘We moeten het discours over herbestemming radicaal herdenken.’
Dat radicaal herdenken heeft hij zelf alvast gedaan bij het nieuwe Tripolis Park op de Zuidas in Amsterdam. Langs de ringweg A10 is een surrealistisch kantoorlandschap ontstaan, waarbij de oorspronkelijke lage Tripolis-torens van Van Eyck in een uitsparing van een nieuw kantoorgebouw zijn geschoven. Het nieuwe bouwwerk omarmt als een grote broer het oude pand van Van Eyck, en schermt het af van het snelweggeraas. Alles staat zo dicht op en in elkaar dat de locatie bijna symbool wordt voor de krapte in de stad van de 21ste eeuw. ‘Of er een intercity over een deux chevaux is gewalst’, schreef Het Parool, ‘brutaal, ongegeneerd en effectief’. Maar Hertzberger vindt het onwaardig: ‘Een gedrocht en provocatie.’
Toch heeft Maas het werk van Van Eyck met deze ingreep veilig willen stellen in het hardvochtige gevecht om dure vierkante meters op de Zuidas. Als kantoor is het oude Tripolis nooit een groot succes geweest. ‘Het interieur zit vol met materialen waarvan het gebruik inmiddels niet meer toegestaan is. Er moest ingrijpend worden gerenoveerd.’ De hoge renovatiekosten worden betaald met opbrengsten uit de nieuwbouw. Net zoals het oude Tripolis ooit de suikeroom was voor het aangrenzende Burgerweeshuis uit 1961, wat wordt gezien als Van Eycks meesterstuk. Daardoor ontstaat op deze plek een bijzonder spel van tijdlagen. De drie complexen lopen op in hoogte en vormen een bijna leesbaar architectonisch sediment dat laat zien hoe de stad zich in de tijd steeds verder verdicht.
Van Eycks werk is in elk geval gered. Minder rooskleurig is het perspectief voor Hertzbergers oude ministerie van Sociale Zaken (SoZa) in Den Haag. Het grote kantoorcomplex naast station Den Haag Laan van NOI is relatief kort in gebruik geweest als ministerie, en moet nu waarschijnlijk wijken voor woon- en kantoortorens. ‘Terwijl ik het zo ontworpen heb dat het complex ook de bestemming wonen zou kunnen krijgen’, zegt Hertzberger.
Het slopen van een dertig jaar oud gebouw is een pijnlijke beslissing, erkent de woordvoerder stedelijke ontwikkeling van de gemeente Den Haag. ‘Tegelijkertijd is dit juist een gebied waar we veel woningen kwijt kunnen die hard nodig zijn, direct naast een belangrijk OV-knooppunt.’ Tussen de duizend en twaalfhonderd appartementen, waarvan 30 procent sociale huur, belooft de stad. Dat gaat niet met de oudbouw. De Haagse gemeenteraad beslist later dit jaar over de sloop. Maar in de antwoorden op raadsvragen is het standpunt van het stadsbestuur duidelijk: het bestaande gebouw ‘draagt niet bij aan positieve beleving op ooghoogte.’ Projectontwikkelaar Vorm – sinds 2015 eigenaar van SoZa – gaat nog een stukje verder: ‘Het gebouw trekt zich niets aan van de omgeving’.
‘De stad is anders dan dertig jaar geleden, toen het ministerie werd gebouwd’, zegt Hans Meurs, CEO van Vorm. ‘Den Haag zit klem tussen de zee en de A4. De vraag naar betaalbaar wonen is groot. Als er echt veel huizen moeten worden gebouwd, is het gebied bij het station Laan van NOI een van de weinige mogelijkheden. Ik denk dat dit plan het beste is voor de stad.’
Meurs zegt dat er tal van studies zijn gedaan naar het hergebruik van Hertzbergers ontwerp, ook in overleg met de architect. ‘Maar het is een moeilijk gebouw, met betonnen vloeren van 60 centimeter dik, en zeer oneconomisch ruimtebeslag. De warmte lekt aan alle kanten weg. De energierekeningen die we betalen om tijdelijke gebruikers te huisvesten, zijn waanzinnig hoog.’ Uiteindelijk kwam geen van de studies in de buurt van wat de gemeente Den Haag wil op deze plek.
Meurs stoort zich aan het idee dat projectontwikkelaars liever slopen omdat ze met nieuwbouw makkelijk geld verdienen. ‘Het rendement op dit project is maximaal 5 procent.’ Aanvaardbaar volgens hem, gelet op de conjuncturele risico’s van de vastgoedmarkt. ‘In plaats van te wijzen naar de ontwikkelaar, is het belangrijk om naar de geschiedenis kijken. Dit ministerie is al twintig jaar na oplevering door het rijk leeg achtergelaten. Ik denk dat het verhaal daar begint.’
Architect Hertzberger vindt het bitter, omdat hij dat het gebouw juist zo heeft ontworpen dat het gebruik in de tijd kan wijzigen. ‘Dat zie je aan de huidige bewoners van SoZa’, zegt hij. Eigenaar Vorm heeft het gebouw in afwachting van de ontwikkeling beschikbaar gemaakt voor de huisvesting van jongeren, statushouders en kleine bedrijven. Een deel van oude rijksburelen zijn aangekleed met spreien, tafelkleedjes en schilderijen. Het maakt een levendige indruk. ‘Beter bewijs voor de flexibiliteit van dit gebouw is er niet’, meent Hertzberger.
Winy Maas ziet het plan SoZa te slopen als een voorbeeld van wat er ontbreekt in de huidige set aan oplossingen. Er is extra geld voor duurzaamheidinnovatie nodig, en meer creativiteit. ‘Een gebouw als het kantoor van Centraal Beheer in Apeldoorn heeft veel maatschappelijke waarde. Als de marktpartijen daar niet uitkomen, kun je er als overheid een keuzepalet op loslaten dat loopt van museumfunctie tot aan een ruïne. Maar in elk geval niet slopen.’
Voormalig kantoor Centraal Beheer, Apeldoorn, 1972
Architect: Herman Hertzberger
Status: gemeentemonument, staat leeg sinds 2016
Plan: woningbouw en commerciële functies
Overlevingskans: kans op herstemming onzeker door faillissement projectontwikkelaar.
Ex-ministerie Sociale Zaken (SoZa), Den Haag, 1994
Architect: Herman Hertzberger
Status: sinds vertrek ministerie in 2015 deels tijdelijk gebruikt voor jongerenhuisvesting, statushouders en kleine bedrijven.
Plan: stadsbestuur Den Haag wil SoZa vervangen voor woontorens en maatschappelijke en commerciële functies.
Overlevingskans: later dit jaar besluit de gemeenteraad.
Tripolis Park, Amsterdam, 1994
Architect: Aldo van Eyck en Hannie van Eyck
Status: gemeentelijk monument, kantoren worden gerenoveerd
Ontwikkeling: kantoornieuwbouw op aangrenzende kavel, renovatie Tripolis Park wordt daarmee gefinancierd.
Overlevingskans: oudbouw gered, erfgoedspecialisten verdeeld over hoe Van Eycks werk overeind blijft in de nieuwe situatie.
Rekenkamer, Den Haag, 1997
Architect: Aldo van Eyck en Hannie van Eyck
Status: Directie Algemene Rekenkamer wil aanpassingen maken in het ontwerp van Van Eyck.
Plan: Er ligt een verbouwingsontwerp, maar het Rijksvastgoedbedrijf legt pas binnen enkele maanden de plannen ter inzage. Prominenten als Rem Koolhaas en Hedy d’Ancona hebben in open brief hun zorgen geuit over de aantasting van Van Eycks ontwerp.
Overlevingskans: Gebouw blijft behouden, wijzigingen in Van Eycks ontwerp nog onduidelijk.
Officieel kan een gebouw van na 1965 nu niet de status krijgen van rijksmonument, wat doorgaans afdoende bescherming is tegen de sloopkogel. De overheid werkt voor jonge gebouwen aan een nieuw beschermingsprogramma, genaamd Post 65. Op de voorpagina van een eerste verkenningsnota prijkt Hertzbergers Centraal Beheergebouw uit 1972. Hoewel nog het nog niet officieel is, heeft de architect goede hoop dat het kantoor straks door de monumentale status beschermd is tegen sloop.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden