Jesús Ociel Baena presenteerde zich in mei 2021 voor het eerst op Instagram in een colbert, een rok en hoge hakken. Tot dan toe had hen geleefd als man. Veel begrip kreeg de non-binaire Baena op dat moment nog niet voor de coming-out. ‘Je verveelde je zeker in de pandemie’, reageerde een volger. Al waren er anderen die hartjes en respect stuurden.
‘Sinds ik mijn lippen stift, voel ik me zo goed, dat kan je je haast niet voorstellen’, zei Baena in een interview vorig jaar. Maandag werd Baena's dode lichaam gevonden door een schoonmaker in hun appartement in een beveiligde woonwijk in de stad Aguascalientes, hoofdstad van de gelijknamige noordelijke Mexicaanse deelstaat. Baena was 38 jaar.
Naast hen lag nog een lichaam, volgens lokale media zou het gaan om de partner van Baena. Volgens lokale autoriteiten vertoonden beide lichamen snijwonden.
Over de auteur
Joost de Vries is correspondent Latijns-Amerika voor de Volkskrant. Hij woont in Mexico-Stad. De Vries werkte eerder op de economische en politieke redactie.
Baena’s dood is een doffe klap voor de Mexicaanse lhbti-beweging. Een jaar geleden, op 1 oktober 2022, werd hen ingezworen als eerste non-binaire rechter in Mexico en daarmee in heel Latijns-Amerika. Baena vierde het feit met een tweet: ‘Geschiedenis in de maak’. Over de balustrade van het electoraal hof waarachter hen de eed aflegde, hing trots de regenboogvlag.
Sinds die dag stond Baena te boek als ‘magistrade’ (magistraat of rechter), niet eindigend met een mannelijke ‘o’ of vrouwelijk ‘a’, maar een genderneutrale ‘e’. Tegelijkertijd speelde hen voortdurend met mannelijke en vrouwelijke voornaamwoorden. Vaak was het ‘el’ magistrade, maar ook ‘zij die recht spreekt’.
Gewapend met een oosterse waaier in regenboogkleuren en felle lippenstift veroverde Baena sindsdien met talloze online video’s een prominente plek in het gespannen debat in Latijns-Amerika rond de rechten van seksuele minderheden.
Nadat maandag het nieuws over Baena's dood bekend werd, barstte in Mexico onmiddellijk een strijd om de waarheid los. Het openbaar ministerie van Aguascalientes beweerde in een persconferentie dat waarschijnlijk sprake was van een noodlottig voorval tussen de twee geliefden. Ze zouden elkaar met scheermessen hebben verwond, stelde het hoofd van het OM. Bewakingscamera’s zouden alleen Baena en diens partner hebben geregistreerd de avond tevoren.
Die lezing werd met grote argwaan ontvangen door de Mexicaanse lhbti-gemeenschap, die maar al te gewend is aan vooringenomen en corrupte autoriteiten die in tal van zaken de waarheid verdoezelen.
‘Baena is niet zomaar gestorven, hen is vermoord, hen is slachtoffer van een door haat ingegeven misdrijf’, reageerde trans vrouw en linkse parlementariër María Clemente García op X. ‘De autoriteiten van Aguascalientes spreken van een crime passionnel, ze tonen daarmee hun overduidelijke homo-, trans- en non-binair-fobie.’ De zaak moet zo snel mogelijk door het landelijk openbaar ministerie worden opgepakt, stelde de politica.
Activisten wezen erop dat Ociel Baena afgelopen juli nog om persoonsbeveiliging had gevraagd nadat een bevriende lhbti-activist was vermoord en hen tal van doodsbedreigingen ontving op sociale media. Maandagavond liepen duizenden jonge demonstranten in een spontane woedende mars door het centrum van Mexico-Stad. ‘Het was geen zelfmoord’, scandeerden ze. ‘Het was een haatmisdrijf.’
Jesús Ociel Baena Saucedo werd in december 1984 geboren in Saltillo, hoofdstad van de noordelijke Mexicaanse deelstaat Coahuila, studeerde rechten en werkte sinds 2006 voor meerdere lokale electorale autoriteiten, publieke banen die hen bemachtigde door beter te zijn dan de concurrentie. ‘Zodra men weet dat je lid bent van de lhbti-gemeenschap gaan deuren dicht’, zei Baena. ‘Ik heb dag en nacht moeten studeren om posities te winnen.’
Bij het electoraal hof van Aguascalientes werd Baena uiteindelijk omarmd als genderfluïde medewerker en vorig jaar ingehuldigd als non-binair lid van het tribunaal dat toeziet op naleving van de lokale kieswet. Hen sprak recht in een combinatie van maat- en mantelpak. Baena's aanstelling was een enorme doorbraak voor een minderheidsgroep die dagelijks kampt met geweld in het nog steeds van machismo vergeven Mexico. Zo worden jaarlijks gemiddeld ruim vijftig trans vrouwen vermoord.
‘Veel mensen hebben er moeite mee dat we niet in een patriarchaal stereotype passen’, zei Baena vorig jaar in een Mexicaanse podcast over seksuele diversiteit. ‘Maar ik wil niet volledig op een vrouw lijken noch me volledig kleden en voelen als een man.’ Tot het voorjaar van 2021 ging hen door het leven als homoseksueel. Toen het driekoppige hof in Aguascalientes een vrouwelijke opvolger zocht voor een mannelijke rechter, ontdekte Baena dat hen zich met geen van beide geslachten volledig identificeerde. ‘Dat veranderde mijn leven compleet. Ik kwam voor de tweede keer uit de kast.’
Uit die tijd dateert die eerste foto van de jurist in gemengde kleding poserend voor het gerechtsgebouw. ‘Mensen reageerden verbijsterd. Hoe durfde ik? Het was alsof ik een misdaad had begaan.’
Op de site van het electoraal tribunaal van Aguas Calientes prijkte maandag een portret van Baena. ‘Diep bedroefd delen we het overlijden van el magistrade Jesús Ociel Baena Saucedo.’ Op de zwartwit foto zijn hun gekleurde lippen amper zichtbaar, maar een stijlvolle versiering van vrolijke veren rond hun rechteroor verraadt dat dit niet zomaar een rechter was.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden