Na de monsterzege tijdens de Provinciale Statenverkiezingen in maart was de BBB lange tijd de grootste in de peilingen. Maar nu lijkt de partij plots geen factor van betekenis meer bij de komende Kamerverkiezingen. En over stikstof gaat het amper nog. ‘Ik had gehoopt dat ze meer verandering teweeg zouden brengen.’
Boeren en burgers kwamen elkaar bij de smederij in Lattrop altijd tegen. Herman Arends (82) weet nog hoe hij hier ploegen repareerde en paardenhoeven besloeg. In afwachting van de klus dronken de landbouwers een borrel in de aanpalende gasterij.
De gereedschappen van toen hangen als decoratie aan de wand in wat inmiddels een eetcafé is in het hart van het Overijsselse dorp. Het aambeeld staat alleen nog in het logo. Nu is onder leiding van zoon en kleinzoon Arends de specialiteit van het huis de Boer & Burger. Gemaakt van shiitake uit paddenstoelenkwekerij Masselink in Tilligte, een dorp verderop.
‘Er komen hier steeds meer toeristen, en die vragen om vegetarische gerechten’, zegt de ober. ‘De mensen van hier willen nog gewoon spareribs of varkenshaas.’
In het stembureau dat Gasterij de Smid huisvestte, haalde de BoerBurgerBeweging (BBB) tijdens de Provinciale Statenverkiezingen 78,3 procent van de stemmen. Nergens zette de partij die op 15 maart in alle provincies de grootste werd zo’n electoraal uitroepteken als hier.
Over de auteurs
Jurre van den Berg is regioverslaggever van de Volkskrant in het noorden van Nederland en verslaat ontwikkelingen in de provincies Groningen, Friesland en Drenthe. Pieter Hotse Smit is regioverslaggever van de Volkskrant in Oost-Nederland en verslaat ontwikkelingen in de provincies Overijssel en Gelderland. Eerder schreef hij over landbouw, natuur, voedsel en duurzaamheid
Met een blik op de landkaart van Nederland zou je er een metafoor in kunnen zien. Lattrop, gemeente Dinkelland, ligt in Noord-Twente. Letterlijk in een uithoek, ver weg van Den Haag. Als geen ander wist de BBB het sentiment van ‘de regio’ te vangen. In meer streken buiten de Randstad bleek het gevoel dat de politiek delen van Nederland lang verwaarloosd had te leven.
In het buitengebied van het Twentse coulisselandschap met stoppelige maisvelden herinnert nog een enkel spandoek aan de revolte. ‘We laten ons niet uitmelken.’ Hier en daar een banner: ‘Iedere dag BBBeter.’
Maar de partij die een half jaar geleden nog de grootste van het land leek te worden, is in de peilingen van de komende Kamerverkiezingen ver weggezakt. Van de 31 zetels die in april voorzien werden, zijn er volgens de laatste dagkoersen nog 9 over.
In de feestzaal in Lattrop waar volgende week weer de stemhokjes staan, maakt toneelvereniging Durido (‘Durven is doen’) zich op voor de generale repetitie. De ober van zojuist is nu op het podium een pastoor. ‘Straks gaan die tafels er nog uit en zitten hier 220 mensen’, zegt regisseur Irma Teders (64) trots. Voor de try-out worden ouderen met taxibusjes uit verzorgingshuizen uit de wijde omtrek gehaald. Het is het soort noaberschap waar de BBB zich op laat voorstaan.
Caroline van der Plas scoorde punten door Lattrop met een bezoek te vereren, als dank voor de massale steun. Ze ging rond met gratis bier, een knipoog naar het verwijt dat haar partij plannen niet financieel onderbouwt.
‘Ze belooft te komen, en ze doet het’, zegt Teders. ‘Caroline vertolkt de stem van het platteland, zonder dure woorden.’ Ook de stem van de regisseur ging in maart naar de BBB. Maar nu is die keuze niet vanzelfsprekend. ‘Ik hoor van meer mensen dat ze twijfelen. Sommigen zeggen: ze maakt het in Den Haag niet waar. En Pieter (Omtzigt, red.) is ook van hier.’
De BBB liet er al voor de Statenverkiezingen geen onduidelijkheid over bestaan. De partij was niet de zoveelste tegenpartij en wilde gaan besturen. Dat gebeurde uiteindelijk in tien van de twaalf provincies.
De twee belangrijkste verkiezingsbeloften in het voor de partij én de kiezer destijds belangrijkste dossier werden bovendien gestand gedaan. De stikstofneerslag zal nergens al in 2030 gehalveerd zijn (zoals in het regeerakkoord van Rutte IV stond). En geen enkele provincie wil meewerken aan het gedwongen uitkopen van boeren.
BBB heeft geleverd, zou je kunnen concluderen. Maar: de kiezer maalt amper nog om stikstof, blijkt uit onderzoek van I&O Research in opdracht van de Volkskrant.
Gevraagd naar waarover mensen zich zorgen maken, noemt 53 procent problemen door stikstof. Dat is het laagste percentage van alle dertien gepresenteerde opties, op grote afstand van thema's als het tekort aan woningen, de gezondheidszorg en de migratie. Slechts 5 procent van de kiezers vindt bovendien dat de verkiezingen moeten gaan over landbouw. Aanzienlijk meer belang wordt er gehecht aan de woningmarkt (42 procent), de zorg (38 procent) en asiel (35 procent). Opmerkelijk: zelfs voor de BBB-achterban is landbouw niet de hoogste prioriteit.
‘In maart zag de wereld er heel anders uit’, zegt onderzoeker Asher van der Schelde van I&O Research . Stikstof heeft veel concurrentie gekregen van andere thema’s, ziet hij. Het kabinet viel over migratie, Omtzigt lanceerde bestaanszekerheid succesvol als verkiezingsthema, de woningmarkt houdt velen bezig. ‘En uiteindelijk hebben kiezers maar beperkte ruimte in hun hoofd.’
Veel kiezers leven bovendien wellicht in de overtuiging dat door de Statenverkiezingen al een rem op het stikstofbeleid is gezet, oppert Van der Schelde. ‘Het punt is gemaakt.’
Bij lokale en regionale verkiezingen stemmen mensen bovendien eerder om een statement te maken, zegt de onderzoeker. In maart was dat: er wordt niet geluisterd naar ‘gewone mensen’, zeker niet als die buiten de Randstad wonen. Het stikstofbeleid was een symbool. ‘Maar als het om de Tweede Kamer gaat, vallen kiezers terug op gevestigde politici.’
NSC mag dan een nieuwe partij zijn, Omtzigt is een vertrouwd gezicht. En ook de import-Tukker werpt zich op als beschermheer van 'de regio'. Zijn opkomst is volgens Van der Schelde de belangrijkste reden voor de neergang van de BBB in de peilingen. Onderzoekers hebben gevraagd waarom BBB-kiezers overstappen. ‘Ze zijn niet zozeer teleurgesteld in BBB, maar hebben nog meer vertrouwen in het alternatief: Omtzigt.’
En omdat stikstof voor Omtzigt niet zo’n belangrijk onderwerp is, gaat het er in debatten amper over. ‘Zo neemt hij de BBB de wind uit de zeilen. Van der Plas mag aan veel debatten niet meedoen, en zonder haar gaat het zelden over landbouw. BBB slaagt er ook niet meer in dat thema te agenderen.’
‘Wij worden in de peilingen onderschat’, zei Caroline van der Plas twee weken geleden in De Telegraaf. Maar ook zij moest erkennen:. ‘Toen we zo goed scoorden, was het midden in de stikstofcrisis en hadden we veel publiciteit. Nu zijn er andere thema’s en zie je dat zwevende kiezers zich op asiel richten.’
Mona Keijzer houdt de moed erin. Alleen in de media is stikstof geen thema meer, zegt de nummer twee van de BBB op een herfstige novemberzondag tijdens een politieke avond in het Twentse Diepenheim. Op dezelfde locatie werd Sigrid Kaag vorig jaar nog met fakkels en tractorclaxons onthaald.
De hevigheid van de protesten is verstomd. ‘Maar in het leven van agrariërs en gemeenschappen is het thema nog lang niet weg’, weet Keijzer. Tegenover zich treft ze een andere oud-CDA’er: Eddy van Hijum, de nummer zes van Omtzigts NSC.
In navolging van tal van deskundigen merkt Van Hijum op dat het BBB-programma juist op het thema stikstof tekortschiet. ‘De uitstoot moet gewoon omlaag’, zegt Van Hijum, die tot voor kort als gedeputeerde in Overijssel nog over het dossier ging. Met deze en andere landbouwvraagstukken die tijdens de avond ter sprake komen, weet Keijzer zich weinig raad.
‘Dat was een heel spottend lachje’, zegt de presentator. Keijzer is net voorgehouden dat NSC wel in het programma heeft staan dat de veestapel kleiner moet en de landbouw meer grondgebonden: meer weiland per koe.
Keijzer zegt dat grondgebonden niet ‘innovatief’ is en we er bovendien ‘geen ruimte voor hebben’ in Nederland. Inderdaad niet met het huidige aantal landbouwdieren, dus dat zal minder moeten, pareert de interviewer. Keijzer: ‘Dat is het einde van de sector.’
Uit het publiek klinkt een enthousiast ‘Ja!’, waarop Keijzer reageert tegen de man in het publiek: ‘Dan bent u ook verantwoordelijk voor honger in de wereld’. Uit het Twentse publiek klinkt meer hoongelach dan bijval.
Ook stikstofexpert Jan Willem Erisman valt het op hoe weinig het over stikstof gaat in de campagne. Vanuit het perspectief van de kiezer, denkt hij hardop, valt dat wellicht te verklaren omdat het onderwerp maar een kleine groep rechtstreeks en nu al raakt. ‘Boeren doen wat ze altijd deden. Maar of ze dat zo kunnen blijven doen, is een heel andere vraag.’
De stilte rond stikstof zou de indruk kunnen wekken dat de crisis bezworen is. Maar niets is minder waar, zegt hoogleraar milieu en duurzaamheid Erisman, tevens voorzitter van de Wetenschappelijke Klimaatraad. ‘Er moeten echt fundamentele keuzen gemaakt worden. De benodigde stappen richting forse reductie zijn nog niet gezet. En een visie op de toekomst van de landbouw ontbreekt.’
Door de boerenprotesten werden politici nog gedwongen kleur te bekennen. Maar nu het thema geluwd is, houden partijen zich liever stil. ‘Iedereen weet dat we doelen moeten halen. Maar er is op het thema stikstof geen electorale winst te behalen, omdat je altijd wel een groep teleurstelt.’
Ook de onderzoeksresultaten van I&O Research hinten hierop. Nederland is sterk verdeeld over stikstof, en wat we ermee moeten of laten – daar komt niemand lekker uit. Van de ondervraagden wil 39 procent meer maatregelen tegen stikstof, en 26 procent minder.
Als het gaat om woningen en stikstof lijken Nederlanders het bovendien niet eens over een mogelijke oplossingsrichting. Zo vindt 33 procent dat het terugdringen van stikstof in de veeteelt ten goede moet komen aan de woningbouw en niet aan andere boeren, maar haast net zo veel mensen vinden dat niet. Een weinig wenkend perspectief voor partijen om er nog eens over te beginnen.
Het risico, zegt Erisman, is een nieuwe impasse in het dossier dat al jaren in een impasse zit. ‘En dat is weinig hoopgevend voor zo’n belangrijk vraagstuk.’
Net na het middaguur rijdt de melkwagen van Campina het erf op van boer Hubert Bodde (56). Uiteraard ging zijn stem in maart naar de BBB, zegt hij met uitzicht op de kerktoren van Lattrop. ‘Mijn vrouw, ik, onze kinderen: allemaal op BBB. Bijna het hele dorp. Het was een hype.’
Zelf hoeven ze zich niet direct zorgen te maken over de toekomst van hun bedrijf met honderd melkkoeien. Hun 24-jarige zoon staat klaar als opvolger, de vergunning is op orde en ze staan niet te boek als piekbelaster, hoewel het Natura 2000-gebiedje De Bergvennen vlakbij ligt. ‘Boer-zijn blijft het mooiste dat er is. Maar er komen steeds meer regeltjes bij.’
Wonderen verwachtte Bodde niet van de machtswisseling. ‘Maar ik had wel gehoopt dat ze meer verandering teweeg zouden brengen. Je wilt zien: verdomme, het heeft geholpen.’
Zelfs nu de BBB de grootste stem heeft in het provinciebestuur van Overijssel, ziet de melkveehouder, wordt het oude beleid gewoon voortgezet. ‘Beleid verander je niet zomaar. De provincie wijst naar Den Haag, en Den Haag naar Brussel. Het maakt je moedeloos.’
Bodde is desondanks van zins BBB trouw te blijven. Dat zal gelden voor de meeste boeren, denkt hij. Maar wat doen de burgers, die in maart toen de protesten op hun hoogtepunt waren tot in steden als Alphen aan de Rijn voor de electorale massa zorgden? ‘Die hebben nu andere zaken aan hun hoofd, met al die oorlogen’, denkt Huberts vrouw Monique (54).
Het vuur om samen te strijden voor de boerenzaak is gedoofd, merken de Boddes. ‘Maar in de boerenappgroepen gaat het er iedere dag over.’
Alleen: zo veel boeren zijn er ook in Lattrop (duizend inwoners) niet meer. Een stuk of vijftien, zegt Monique Bodde. Maar als ze al tellend op haar vingers de namen opnoemt van collega’s links en rechts, blijft ze steken op acht. Met lede ogen zien ze de zeecontainers op het erf van hun buurman staan. ‘Die vertrekt naar Canada. Hij heeft er genoeg van.’
BBB
- Geen minister voor Stikstof meer.
- De huidige stikstofwet van tafel. ‘Bij de aanpak van stikstofbeleid willen we de focus leggen op natuurkwaliteit, in plaats van dieraantallen, hectares en stikstof.’
- Innovatie inzetten om stikstofuitstoot te verminderen.
- Herzien Natura 2000-gebieden.
NSC
- De uitstoot van stikstof moet ‘significant zijn teruggedrongen in 2035’.
- Normen voor stikstofneerslag vervangen door reductiedoelen voor stikstofuitstoot, ook voor industrie.
- Stoppen met uitkopen piekbelasters. Toekomstige opkoopprogramma’s spitsen zich toe op concentratiegebieden intensieve dierhouderij, stoppers en verouderde bedrijven.
- Veestapel ‘iets kleiner’, geen nieuwe megastallen.
- Meer grondgebonden boeren (onduidelijk hoe).
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden