Hoe zou later worden teruggekeken op de verkiezingsstrijd van november 2023? Een beetje meewarig misschien wel: o ja, toen dachten we nog dat we ongestoord ons land konden inrichten.
Niet dat ik geringschattend wil doen over de bepalende thema’s. Bestaanszekerheid, wonen, klimaat, bestuur, zorg, migratie – allemaal van groot belang. Het is meer dat ze in een vacuüm worden behandeld. Alsof de wereld kalm zal wachten tot wij onze boel op orde hebben.
En zo’n geduldige indruk maakt die wereld niet. Arnout Brouwers schetste afgelopen week in deze krant vlotjes wat samenwerkingsverbanden: ‘Noord-Korea levert munitie aan Rusland. Iran levert Rusland drones in ruil voor Russische wapens. Iran blaast via Hamas de normalisering van relaties tussen Israël en zijn Arabische buren op. China omarmt Rusland, omdat Amerika de gezamenlijke vijand is en het Taiwan wil kunnen aanpakken.’ Waarbij hij nog een cynisch voordeel van in elk geval Rusland en Hamas benoemde: de bereidheid het aantal doden aan eigen kant tot ongedefinieerde hoogte te laten oplopen.
Dat dít de omgeving is waarin het open Nederland zich staande moet houden, daarover stelt geen gecharterde BN’er een ondeugende vraag aan de kandidaten tijdens een tv-debat. (Wel: ‘Wat doe je zoal om fit te blijven?’) De gebruikelijke gang van zaken trekt als een trage, brede rivier aan ons voorbij.
Zo heel af en toe zeggen politici niettemin dingen die, als mensen ze goed in zich zouden opnemen, wat konden losmaken. In NRC was Volt-lijsttrekker Laurens Dassen kritisch op Pieter Omtzigts NSC. En toch viel een overeenkomst me meer op: de waarde die ze hechten aan weerbaarheid in een buitengewoon gevaarlijke tijd.
Dassen wil in reuzensprongen naar een volwaardige Europese democratie, omdat hij vreest dat EU-landen anders uit elkaar zullen worden gespeeld door China en Rusland. En omdat het goed mogelijk is dat Europa het zonder dekking van de Verenigde Staten zal moeten stellen als over een jaar Donald Trump weer wordt verkozen. Want Trump is gewoon weer de enige serieuze kandidaat van de Republikeinse Partij en de peilingen zijn momenteel zeer gunstig voor hem ten opzichte van president Biden. Veel wijst er daarbij op dat we van Trumps isolationisme, corruptie en autocratische trekken vorige keer nog maar een voorproefje hebben gekregen.
Omtzigt toont zich wat betreft Europese samenwerking behoudender dan Dassen. Maar belangrijker is dat ze een oplossing zoeken voor hetzelfde probleem. Omtzigt blijkt meer het type prepper: als het erop aankomt, moet het Nederlandse plan klaarliggen om niet alleen zelfvoorzienend te zijn in energie, maar ook in water, voedsel, geld en medicijnen. Je zo voorbereiden op het ergste is al lang geen Nederlandse neiging meer geweest en zijn woorden lijken dan ook dood te vallen.
Nog een welkome bijdrage kwam van GroenLinks-PvdA-lijsttrekker Frans Timmermans die in Trouw betoogde dat dit moment misschien wel is te vergelijken met de vooravond van de Eerste Wereldoorlog. Hij hamert erop dat Europa internationaal recht consistent moet toepassen, omdat anders het gevaarlijke beeld ontstaat van het Westen tegen de rest. Ik denk dat je er ook best op mag wijzen dat de verwijten tegen het Westen over selectieve toepassing van dat recht vaak komen van landen die zich er überhaupt nooit iets van aantrekken. En dat de moeilijkheid misschien eerder is hoe je enerzijds je waarden niet verloochent en anderzijds niet overhoop wordt gelopen met als enige mogendheid de Geneefse Conventies nog in de knuistjes geklemd. Maar in elk geval spreekt Timmermans hier in termen van strategie. En elke keer dat iemand dat doet, valt op hoe weinig het gebeurt.
Neem ook de manier waarop de oorlog in Gaza de campagne is binnengedrongen. Het gaat over hoeveel procent de kandidaten precies pro-Israël of pro-Palestijns zijn. Maar wat die oorlog betekent voor ons belang? Wat er moet gebeuren nadat de bombardementen stoppen? Welke rol we te spelen hebben?
Bij Buitenhof hield Robert Serry, oud-VN-gezant voor het Midden-Oosten, een overtuigend pleidooi om nu al voorbij de morele verontwaardiging te kijken: hoe kan een levensvatbare Palestijnse staat er nog uitzien? Hoe een overgangsregering in Gaza zonder Hamas? Begin je pas met nadenken wanneer de wapenen zwijgen, dan ben je te laat, zegt hij.
Zelfs als onze minister-president zich kandideert voor secretaris-generaal bij de Navo, zet dat de geopolitiek niet in de schijnwerpers. Het wordt gekoesterd als Hollandse folklore: lachen om die onverbeterlijke jokkebrok van een Rutte. Toch is relevanter wat het voor de Navo betekent dat er een man komt te zitten die in eigen land ieder groot en voorzienbaar vraagstuk in de modder heeft laten lopen. Is Rutte als inhoudsneutraal pragmaticus geschikt om bondgenoten op één lijn te brengen? Of wreekt het zich wanneer straks te midden van interne aanvallen door trumpisten, externe druk van concurrerende grootmachten en opflakkerende oorlogen een man aan het roer staat voor wie bevordering van zijn eigen positie leidraad is?
We kunnen alle verkiezingsthema’s blijven bespreken waar het nu over gaat. Punt is: waarom heb je het erover? Alleen om het dagelijks leven van burgers te verbeteren? Daar ligt nog een belang achter: of we wel sterk en wendbaar genoeg zullen zijn om te trotseren wat er op ons af dreigt te komen.
Over de auteur
Kustaw Bessems is columnist van de Volkskrant en host van de podcast Stuurloos. Hij heeft een bijzondere belangstelling voor openbaar bestuur. Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.