De innige relatie die de Verenigde Staten en Israël hebben, laat weinig ruimte in Amerika voor het Palestijnse verhaal. Hoe is die band zo gegroeid? En met welke blik kijkt de nieuwe generatie naar het Midden-Oosten?
De zon is al op wanneer een groep demonstranten zichzelf in de haven van de Amerikaanse stad Oakland vastklemt aan een militair schip. Aan wal staan op deze vrijdag zo’n tweehonderd demonstranten, de Palestijnse vlag als mantels over hun schouders geslagen. Aan boord van het schip: een wapenarsenaal met als eindbestemming Israël.
‘Ik ben woest dat onze regering nog steeds wapens naar Israël stuurt’, zegt demonstrant Meena Abushamala tegen de nieuwscamera’s. Afgelopen weken verloor ze familie in de Palestijnse gebieden. ‘Eén raket doodde drie generaties. Een oom, hun zoon en diens kind. Stop de militaire hulp aan Israël!’
Uren later worden de demonstranten op het schip gearresteerd. De wapens gaan alsnog richting Israël – en hun boodschap gaat de wereld over.
Over de auteur
Maral Noshad Sharifi is correspondent Verenigde Staten voor de Volkskrant. Ze woont in New York.
Het protest was een van vele. Ruim een maand na de aanval door Hamas op Israël is de teneur in de Verenigde Staten veranderd. Steeds meer Amerikanen eisen dat het Witte Huis de regering van Benjamin Netanyahu een halt toeroept. In Washington, Nashville en New York riepen tienduizenden mensen afgelopen weekeinde op tot een staakt-het-vuren. Meer dan 200 duizend kiezers vroegen hun Congresleden om hier werk van te maken middels allerlei petities.
Het Witte Huis moet er nog altijd niets van weten. ‘Het is belangrijk om Israëls recht op zelfverdediging opnieuw te benadrukken’, zei Antony Blinken, de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, vorige week tijdens een bezoek aan Jordanië. Talloze Amerikanen vragen het zich deze dagen hardop af: waar komt die eindeloze loyaliteit aan Israël toch vandaan?
De staat Israël is pas elf minuten oud wanneer de Amerikaanse president Harry Truman het land in 1948 officieel erkent. Er gaat in het Witte Huis veel discussie aan dit besluit vooraf. Trumans adviseurs zijn bang dat een Joodse staat de woelige regio nog onrustiger maakt. Maar er heerst ook schuldgevoel over de genocide op zes miljoen Joden door nazi-Duitsland.
Amerikanen hielden zich tijdens de oorlog lang afzijdig. Joodse vluchtelingen werd de deur gewezen. In diezelfde periode werden duizenden nazi’s in het geheim naar de VS gehaald, omdat inlichtingendiensten als de CIA hun kennis konden gebruiken in de strijd tegen de Sovjet-Unie.
Veel Amerikaanse kinderen krijgen gedurende de jaren vijftig aan de eettafel te horen over de verschrikkingen van de Holocaust en de laffe Amerikaanse opstelling. Een van hen: Joe Biden. ‘De wereld faalde’, zei zijn vader tegen hem, zoals de latere Amerikaanse president zou optekenen in zijn memoires. ‘We zouden ons moeten schamen.’
In de jaren na de oprichting zijn de Amerikanen niet bijzonder bezig met Israël. Vanwege hun oliebelangen zoeken de VS vooral toenadering tot de Arabische wereld. Dat verandert tijdens de Koude Oorlog. Landen als Egypte neigen richting de Sovjet-Unie. Israël en de VS zien in dat ze elkaar nodig hebben om hun belangen in de regio veilig te stellen. Een blok wordt gevormd. John F. Kennedy verkoopt in 1962 als eerste Amerikaanse president een raketsysteem aan Israël – het is het begin van een innig militair bondgenootschap.
De joodse gemeenschap in Amerika, de grootste buiten Israël, steunt de vorming van de Joodse staat aan de overzijde van de oceaan niet alleen met geld. Duizenden zionisten emigreren naar Israël om het jonge land te helpen opbouwen. Ook de christelijke opvatting van Israël als ‘bijbels land’ verspreidt zich verder.
‘Eind jaren zestig gaan steeds meer kerken reizen aanbieden naar het Heilige Land’, zegt Melani McAlister, hoogleraar internationale betrekkingen aan de George Washington University. ‘Die reis wordt veel gemakkelijker wanneer Israël na de Zesdaagse Oorlog in 1967 heel Jeruzalem inneemt. De reizigers hoeven niet langer via Jordanië het gebied in.’
Duizenden Amerikanen bezoeken de nog jonge staat. Gelovigen laten zich dopen in de Jordaan, de rivier waar Jezus volgens de Bijbel hetzelfde deed. ‘Op die reizen krijgen Amerikanen te horen dat het moderne Israël de waakhond van het christendom is’, zegt McAlister. ‘En dat die alleen bij de gratie van Amerikaanse militaire steun in leven kan blijven. Bezoekers keren terug met een warm gevoel in hun buik.’
In tegenstelling tot Europa is er van secularisatie in de Verenigde Staten dan nog nauwelijks sprake. Onder gelovige Amerikanen groeit de verbondenheid met Israël. Ook in de linkse burgerrechtenbeweging is er veel solidariteit met de Joodse staat. Veel witte Amerikanen die zich bij de beweging hebben aangesloten, zijn bovendien Joods.
Wanneer activist Malcolm X een bezoek brengt aan een vluchtelingenkamp in Gaza kantelt er iets. Malcolm X, een van de leiders van de organisatie Nation of Islam, ziet met lede ogen het lot van de Palestijnen aan, ze zijn ontheemd in hun eigen land. In een artikel stelt hij zionisme, het streven naar een Joodse staat, gelijk aan kolonialisme. Toch blijft die kritiek lange tijd niet meer dan geroezemoes op de achtergrond.
Waar ze het in Washington liever over hebben, zijn de voortreffelijke militaire capaciteiten van hun bondgenoot. Er zitten daar zelfs vrouwen in het leger! Terwijl de VS zich na acht jaar schaamtevol terugtrekken uit Vietnam, zien ze hoe dat kleine land in het Midden-Oosten in zes dagen een meerfrontenoorlog wint en controle verwerft over de Sinaïwoestijn, Oost-Jeruzalem, de Westelijke Jordaanoever, de Golanhoogten en de Gazastrook.
Op dat moment draait de Israëllobby in de VS al op volle toeren. De invloedrijkste club, het American Israel Public Affairs Committee (AIPAC), doneert geld aan politieke kandidaten die zich loyaal tonen aan Israël. Ook weten ze de Joodse gemeenschap in de VS te mobiliseren.
Wanneer Egypte en Syrië in 1973 terugslaan met een verrassingsaanval tijdens de joodse feestdag Jom Kipoer verscheept president Richard Nixon voor 2,2 miljard dollar aan tanks, wapens en artillerie naar Tel Aviv. ‘Een sleutelmoment in de relatie tussen Israël en de VS’, zegt Benjamin Radd, Midden-Oostenkenner aan de University of Los Angeles. ‘Door Israël te steunen, konden Amerikanen tegenwicht bieden aan de dreiging van de Sovjet-Unie en zelf ook macht uitoefenen in het Midden-Oosten.’
In de jaren die volgen ontstaan er allerlei Joodse en evangelische actiegroepen die de relatie tussen Amerikanen en Israëliërs willen bevorderen. Er zijn snoepreizen voor politie en brandweerlieden, maar ook voor politici, studenten en journalisten. Tussen 1999 en 2017 reizen een half miljoen Joodse jongeren vanuit de VS naar Israël op een tiendaagse reis, gefinancierd door Joodse geldschieters. Intussen blijven Amerikanen onwetend over de ontheemding van honderdduizenden Palestijnen. Ook in de media krijgt men er amper iets van mee.
‘Als je over Palestina begint, denken veel mensen nog steeds dat je Pakistan bedoelt’, zegt William Youmans, die aan George Washington University onderzoek doet naar de beeldvorming rondom het conflict. ‘Amerikanen hebben überhaupt weinig kennis over de Arabische wereld’, zegt hij. Bovendien is wat ze erover meekrijgen in de populaire cultuur doorspekt met stereotypen. ‘De meeste Arabieren die Amerikanen vanaf de jaren zeventig zien in films en op tv spelen de rol van terroristen.’
Dat beeld wordt tijdens de terreuraanslagen van 11 september 2001 nog eens bevestigd. Direct erna vliegt de Israëlische premier Ariel Sharon naar de VS. Zijn boodschap aan president George Bush: nu weten jullie hoe het is. De Israëliërs vertellen de Amerikanen wat ze op eigen bodem hebben geleerd over surveillance, inlichtingen en terreurbestrijding. Ook dringen ze er bij de Amerikanen op aan om Irak binnen te vallen. Als dit gebeurt, leunen de VS nog zwaarder op hun zeldzame bondgenoot in het Midden-Oosten.
De rol van de Verenigde Staten als zelfverklaard ‘hoeder van de democratie’, zo nodig met geweld, is met het lot van Israël verweven. Het slagen van deze democratie is een proeve van Amerika’s geopolitieke status. Elk jaar geven Amerikanen zo’n drie miljard dollar uit aan militaire steun voor Israël.
Hoewel de relatie tussen Israël en de VS verdiept, neemt de binnenlandse kritiek op het land sinds begin deze eeuw toe. Progressieve groepen, ook Joodse, laten luider van zich horen. Ze gebruiken termen als ‘apartheidsregime’ en noemen Gaza een ‘openluchtgevangenis’. Sommige organisaties pleiten voor een boycot op Israëlische producten. In 2008 komt er een centrum-linkse lobbygroep, J Street geheten, die zich anders dan de bestaande evangelische en joodse clubs in Washington uitspreekt tegen de bezetting van Palestijnse gebieden.
‘De opkomst van sociale media was een schakelpunt’, zegt Melani McAlister. ‘Ik zag het gebeuren: opeens had ik allerlei studenten in mijn klas die zich gingen uitspreken over mensenrechtenschendingen tegen Palestijnen.’ Bovendien verzachten stereotypen over de moslimwereld wanneer Amerikaanse jongeren hun leeftijdsgenoten tijdens de Arabische Lente voor vrijheid zien strijden en sterven.
President Barack Obama laat die kritiek enigszins doorklinken met een hardere toon jegens de Israëlische premier Netanyahu. Maar die haalt weinig uit. De Israëliërs gaan door met het bouwen van illegale nederzettingen, en blijven lobbyen in de VS. ‘Nog altijd durven weinig politici te zeggen wat ze denken over het Israëlische beleid en de Israëlische leiders’, zegt politicoloog Ian Lustick, gespecialiseerd in het Midden-Oosten, aan University of Pennsylvania. ‘De lobby maakt je leven als politicus zuur. Ze pompen veel geld in de campagne van de tegenkandidaat zodat je verliest.’
Als in 2016 Donald Trump de presidentsverkiezingen wint, verdwijnt de Palestijnse kwestie nog verder naar de achtergrond. Als president slaat hij een arm om premier Netanyahu. Hij verhuist de ambassade naar Jeruzalem en versterkt de banden tussen Israël met onder meer de Verenigde Arabische Emiraten, Bahrein en Saoedi-Arabië – zonder de Palestijnen daarin te betrekken. De regering van Netanyahu voelt zich steeds vrijer om z’n gang te gaan.
‘Vanaf de jaren tachtig is de Israëllobby in de Verenigde Staten veranderd’, zegt Lustick. ‘Niet langer wordt het beleid van Israël inhoudelijk verdedigd. Ze snappen dat dit beleid slecht te verkopen is, bijvoorbeeld uit het oogpunt van mensenrechten. In plaats daarvan wordt kritiek weerlegd met het verwijt van antisemitisme.’ Aangespoord door lobbygroepen nemen sinds 2015 zo’n 27 Amerikaanse staten wetten aan die bedrijven, organisaties of personen zelfs verbieden de wens om een boycot van Israël uit te spreken. Kritische academici en zelfs studenten worden op zwarte lijsten geplaatst.
Sinds de aanval van Hamas op Israël op 7 oktober, die meer dan 1.400 doden veroorzaakte, heeft ook Joe Biden steeds opnieuw zijn steun voor Israël uitgesproken – het land dat hij liefheeft sinds hij als jongetje naar de verhalen van zijn vader luisterde. ‘Je hoeft geen Jood te zijn om zionist te zijn’, zegt hij vaak. Biden, die deze maand 81 wordt, heeft iedere premier ontmoet sinds Golda Meir in 1969 aan de macht kwam. Hij bezocht het land drie keer als vicepresident, twee keer als president.
‘Ik kom naar Israël met een boodschap’, zei Biden drie weken terug tijdens zijn bezoek aan Netanyahu. ‘Je staat niet alleen.’
Deze week vroeg hij de Israëlische premier om een korte pauze in de bommenregen op Gaza, waar al meer dan tienduizend doden zijn gevallen. Het woord staakt-het-vuren viel hierbij niet. Daarvoor draagt hij verantwoordelijkheid, zeggen experts. Want als Biden niet ingrijpt, houdt het geweld aan, stellen zij. ‘Sinds 1956 is geen enkele oorlog die Israël voerde geëindigd totdat de VS daarop aandrongen’, zegt politicoloog Lustick. ‘Door geen grenzen te stellen, dragen de VS al jarenlang bij aan het verval van hun eigen bondgenoot.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden