Het kabinet viel te vroeg voor D66. De democraten hadden hun verkiezingsbeloften over klimaat en onderwijs nog lang niet kunnen waarmaken. Partijleider Rob Jetten (36) hoopt dat kiezers hem desondanks weer weten te vinden: ‘Wij zijn een partij die verantwoordelijkheid neemt om verandering te brengen.’
‘De problemen in het onderwijs aanpakken. Uiteindelijk begint alles bij het onderwijs. De klimaattransitie kan bijvoorbeeld niet zonder goed opgeleide mensen.’
‘Er is natuurlijk een inhaalslag gemaakt: de lerarensalarissen gingen dit jaar 10 procent omhoog en de jaren daarvoor ook al enkele keren fors. Maar de harde realiteit is ook dat veel jongeren nog steeds van de middelbare school afkomen met taal- en rekenproblemen.’
‘Zonder D66 had het onderwijs er nog veel slechter voor gestaan.’
(Lacht) ‘Nou, zo erg zal het niet zijn. Feit is dat wij in beide kabinetten keihard hebben geknokt voor extra onderwijsgeld.’
In de aanloop naar 22 november interviewt de Volkskrant de lijsttrekkers over hun ideeën voor de toekomst van Nederland. Alle partijen die nu vertegenwoordigd zijn in de Tweede Kamer en die weer meedoen aan de verkiezingen, zijn uitgenodigd. Lees de eerdere interviews hier.
Volg hier alles over de Tweede Kamerverkiezingen.
‘We hebben geïnvesteerd in de thema’s die we als D66 belangrijk vinden, zoals onderwijs en klimaat. Dat is wat we kiezers beloofd hebben en waar we deskundige ministers zoals Robbert Dijkgraaf (Onderwijs) en Ernst Kuipers (Volksgezondheid) voor hebben ingezet. Tegelijkertijd zijn er natuurlijk ook onderwerpen waar dit kabinet te weinig knopen over heeft doorgehakt, zoals migratie en het stikstofbeleid.’
‘De afgelopen 1,5 jaar heb ik op klimaat een enorme inhaalslag geprobeerd te maken (Jetten is demissionair minister voor Klimaat en Energie, red.). Maar klimaat en stikstof zijn geen crisis die je in vier jaar tijd kunt oplossen. Het gaat hier om de grote verbouwingen van Nederland. We hebben de afgelopen periode veel tijd verloren. Onder meer door CDA-leider Wopke Hoekstra, die vorig jaar zomer de hakken in het zand zette op stikstof. Het resultaat is dat de natuur er nog steeds slecht voorstaat, dat boeren niet weten wat de nieuwe verdienmodellen zijn en dat de vergunningverlening voor huizen onvoldoende loskomt.’
‘Aan het applaus te horen aan het einde van de congresdag heeft iedereen dat verhaal daar wel weer gevonden. Wij zijn een partij die niet alleen praat over verandering, maar ook verantwoordelijkheid neemt om die verandering te brengen.’
‘Daar is een congres natuurlijk ook voor.’
(Lacht) ‘Nou kijk, al die andere thema’s hebben natuurlijk alleen zin als we ook een leefbare planeet doorgeven. Ik vind dat politici hierover het eerlijke verhaal moeten vertellen.’
‘Nee, totaal niet. Dit bedrag dat we nu eenmalig aan klimaat uitgeven, is gelijk aan het bedrag dat we elk jaar in één kwartaal aan Sociale Zaken uitgeven. En dat geld is goed besteed: om Nederland die groene transitie te laten maken, om onze huizen te isoleren en onze industrie klaar te maken voor de toekomst.’
‘Je moet niet te veel in die gradendiscussie denken. De grootste impact is er natuurlijk als een land als China of India grote stappen zet. Maar wij stoten per hoofd van de bevolking echt veel meer uit dan China.
‘Wij kunnen uiteindelijk ook grote impact hebben op het klimaat als we nieuwe klimaattechnologie uitvinden. Daar kunnen we zelfs geld mee verdienen. Dat is ook niet vies.’
‘Het heeft volgens mij niet zo veel zin om deze mensen de hele dag lastig te vallen met hele abstracte, alarmerende klimaatverhalen. Investeren in het klimaat is wat ons betreft ook: zorgen dat de energierekening omlaag gaat doordat je bijvoorbeeld zonnepanelen op je dak krijgt.’
‘Dat is dus niet de bedoeling.’
‘Nou ja, niet helemaal dus. Het gaat ook een beetje om vertrouwen dat mensen daar verstandige dingen mee doen.’
‘In een land als Oostenrijk zie je dat mensen er een fiets mee aanschaffen of kleine isolerende maatregelen voor thuis ermee kopen.’
‘Er zijn twee relevante verschillen. Één: D66 ziet het bedrijfsleven niet alleen als het grote kwaad en wil bedrijven niet per se nóg meer belasten of nog meer regels opleggen. Tweede verschil is dat D66 geen schone technieken wil uitsluiten, zoals GroenLinks-PvdA wel wil doen met kernenergie.’
‘Nee. We hebben vooral de asielketen verwaarloosd, waardoor we niet in staat zijn om mensen humaan op te vangen en snel duidelijkheid te geven.’
‘Dat we wel méér grip op migratie moeten krijgen, zodat we niet meer mensen in het gras moeten laten slapen in Ter Apel. Ik schaam me er ook voor dat inwoners van Budel en Ter Apel al jarenlang klagen over de overlast die zij ervaren en dat we daar gewoon geen goede oplossing voor hebben geboden. Dat had in juli wel gekund. Toen lag er een stevig pakket met migratiemaatregelen, maar de VVD trok toen de stekker uit het kabinet.’
‘Ik geloof niet dat er een soort heilig getal is. Want wat doe je dan met persoon 50.001? Als we samen in een coalitie zouden belanden, dan zou mijn vraag vooral zijn: wat willen we uiteindelijk bereiken? Mijn doel is een goed werkende asielketen waarin snel duidelijk is wie mag blijven en wie niet.’
‘Ja, het geeft een gevoel van schijnveiligheid. Migratie is iets van alle tijden.’
‘Ja. Het aantal arbeidsmigranten kan minder in sectoren die weinig toevoegen aan de Nederlandse economie, zoals slachthuizen, logistieke centra en de glastuinbouw. Wij pleiten voor onafhankelijk advies waaruit moet blijken welke sectoren weinig toevoegen en welke juist veel. Landen als Duitsland en Canada doen dat ook.’
‘Nee.’
‘Dat gaat nog jaren duren, want het tekort is groot. We moeten veel huizen bijbouwen. Dat lukt niet van de ene op de andere dag. Er zijn tekorten aan bouwpersoneel en -materialen, de vergunningverlening zit soms in de weg. En er moet natuurlijk een oplossing komen voor de stikstofcrisis.’
‘Zowel de minister van Wonen als ik heb grote stappen gezet om de vergunningverlening veel simpeler en sneller te maken. Maar het heeft dus wel 1,5 jaar gekost om die wetgeving te moderniseren.’
‘Ik ken zelf nog de containerwoningen uit mijn studententijd. Die waren lekker basic. Maar tegenwoordig zijn er echt prachtige tiny houses en je kunt veel meer prefab bouwen. Dus een tijdelijke woning hoeft ook niet echt alleen maar een soort van halve bouwkeet te zijn zoals u hem nu omschrijft. Als je snel woningen kan realiseren in of nabij de stad, dan denk ik dat heel veel mensen daar blij van worden.’
‘Ik snap dat het voor die generatie heel onrechtvaardig voelt, maar ook studenten voor of na hen hebben soms een studieschuld. Ik ga dus niet de belofte doen dat de studieschuld wordt kwijtgescholden. Partijen die dat wel doen, zou ik niet vertrouwen, want ik heb niet één keer een fatsoenlijk plan voorbij zien komen om dat te bekostigen. Het kost gewoon heel veel geld.’
‘In de oorlog die nu gaande is, hebben zij de eerste grote actie uitgevoerd met veel onschuldige burgerslachtoffers. Maar inmiddels zijn er in Gaza en op de Westbank al veel meer doden en slachtoffers gevallen. Uiteindelijk is het een situatie waarin de uitzichtloosheid zo slecht is, in dit geval in de Gazastrook, met een bevolking die gemiddeld zo jong is. Daar is geen enkel perspectief dat het ooit beter gaat worden. We hebben dat als internationale gemeenschap verwaarloosd, waardoor dit conflict zich zo heeft kunnen verharden.’
‘Mijn antwoord was niet voor niks wat uitgebreider. Het ligt wel echt een stuk gecompliceerder dan dat.’
‘Nee, want ik vind het te simpel om te zeggen dat het alleen aan Hamas ligt. Dit is dus de ‘komma’ en de ‘maar’ die we in dit debat ook met elkaar moeten kunnen uitspreken.’
‘Ik sluit twee partijen uit: PVV en Forum voor Democratie, omdat ik die ondemocratisch vind. Met alle andere partijen kunnen we zaken doen, maar mijn voorkeur is zo progressief en groen mogelijk.’
Source: Volkskrant